Қазақстан өз энергетикасын ауқымды жаңғыртумен айналысуды жалғастыруда. Ол үшін жеке стратегия – Энергетикалық және коммуналдық секторларды жаңғырту жөніндегі ұлттық жоба қабылданды, ол триллион долларлық инвестицияларды тартуды және энергия генерациялау желілері мен объектілерін жаппай жаңартуды көздейді. Соңғы мәліметтер бойынша, алдағы бес жылда бұл мақсаттарға 13 трлн теңгеден астам қаражат тарту қажет, ол 86 мың км коммуналдық желілерді жөндеуге әрі салуға және көлемі 7,3 гигаватт болатын қосымша генерация көздерін пайдалануға енгізуге бағытталады.

Сонымен қатар, қазірдің өзінде жұмыс істеп тұрған қуаттарды, оның ішінде оларды көмір отынынан табиғи газға ауыстыру арқылы жаңарту бойынша жобалармен жұмыс жалғасуда. Көптеген жылдар бойы көмір елімізді электрмен және жылумен жабдықтаудың негізі болды, бірақ оның экологиялық «бағасы» жоғары болды: Алматы сияқты ірі қалалар үнемі түтін проблемасымен және шығарындылардың жоғары деңгейімен бетпе-бет келеді. Мұндай жағдайларда электр станцияларын газға ауыстыру қоршаған ортаға жүктемені азайту және жалпы энергетикалық сектордың тиімділігін арттыру үшін қажетті және стратегиялық қадамға айналады.

Неліктен бұл маңызды? ЖЭО-ны газдандыру, бір жағынан, ауаның ластануына қарсы күрес құралына, ал екінші жағынан – Қазақстанның энергетикалық қауіпсіздігінің маңызды элементіне айналуда. Табиғи газ жаңартылатын энергия көздерін одан әрі дамыту үшін жағдай жасауға мүмкіндік беретін «өтпелі отын» болмақ.

Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан жобалар көмірқышқыл газының шығарындыларын екі есе азайтуға және күкірт диоксиді мен күлді толығымен жоюға мүмкіндік береді. Олардың бірі – Алматыда ЖЭО-2 жаңғырту, ол туралы толығырақ тоқталамыз.

Жобаның мәні неде?

Алматыда Жақұтов атындағы 2-ЖЭО 1980 жылдан бері жұмыс істейді. Бұл – мегаполистің негізгі станцияларының бірі және оның тұрғындары мен бизнесін электр энергиясымен, ыстық сумен және жылумен қамтамасыз етеді.

Станция көмірмен жұмыс істейді, бұл ауаның ластануына әкеледі – қаланы жапқан түтіннің танымал фотосуреттерін интернеттен оңай табуға болады. Бұл проблеманы шешу үшін ел басшылығы Алматы тарихындағы ең ірі экологиялық жобаны – заманауи технологиялар мен жабдықтарды қолдану есебінен станцияны жаңғыртуды тапсырды.

«Алматы электр станциялары» компаниясының өкілі Андрей Чибук 2-ЖЭО жаңғырту жобасы құрылыстың екі кезегін – модульдік қазандық пен станцияның негізгі корпусын салуды көздейтінін айтады.

Біріншісінің құрамында сағатына 125 тонна бу шығаратын төрт су жылыту қазандығы және үш бу қазандығы бар, олар станцияның өз қажеттіліктері үшін пайдаланылады. Ал екінші кезекте екі энергия блогы бар корпус болады. Ондағы жұмыстың бірегейлігі – іске асыру қиын топырақ жағдайлары бар және сейсмикалық қауіпсіздік бойынша жоғары талаптары бар алаңда жүреді. Сондықтан арнайы техникалық шарттарды әзірлеуге, сондай-ақ қадалар алаңын құруға көп көңіл бөлінді.

«Станцияда газды бірлесіп жағуды қамтамасыз ететін заманауи тазарту жүйелері орнатылады. (...) Станция 2030 жылдарға қарай зиянды шығарындылардың нөлдік деңгейіне шыға алады. Бұл дәстүрлі түрде ауаның ластануынан зардап шегетін Алматы қаласы үшін аса маңызды экологиялық көрсеткіш», – дейді Андрей Чибук.

Бұл ретте тікелей экономикалық пайда да бар – Алматы мен Алматы облысының жақын аудандарын энергиямен жабдықтаудың сенімділігі мен тұрақтылығы артады. Бұл, басқалармен қатар, жергілікті бизнестің тұрақты дамуының кепілі.

АлЭС өкілінің айтуынша, жоба аясында пайдалы әсер коэффициенті жоғары – атом генерациясынан да артық заманауи бу-газ технологиясы енгізілуде. Бұл ретте қазіргі газ станцияларындағы зиянды заттардың шығарындылары минималды және ең қатаң әлемдік стандарттарға сәйкес келеді.

«Осының арқасында жалпы шығарындылар 10 есе қысқарады. Қала тұрғындары мұны анық көре алады: бүгін станцияның үстінен көрінген түтін ертең жоғалады. Бұл тек Алматыға ғана емес, қазіргі заманғы бу-газ цикліне көшірілген барлық станцияларға да тән», – деп толықтырды Андрей Чибук.

Жобалау, салу және іске қосу жұмыстарына ЕPC келісімшарты 2023 жылы үш қытайлық компаниялардың консорциумымен жасалды. Жобаның тапсырыс берушілері айтқандай, жұмыс кестеге сәйкес жүріп жатыр – қазір газ турбиналары, генераторлар, қазандықтар жеткізіліп, ішінара орнатылды. Өндірушілер – Қытай, АҚШ және Еуропаның жетекші компаниялары.

Сондай-ақ, аяқталу сатысында маңыздылығы бойынша құрылыстың өзінен кем емес процесс – станцияны уақтылы пайдалануға беру үшін қажетті көлемде газ жеткізу шартына қол қою.

Жаңғыртуды 2026 жылдың желтоқсанында аяқтау жоспарлануда. Осы кезде ЖЭО-2 табиғи газды пайдалануға толығымен ауысады, оның белгіленген электр қуаты 557 МВт, ал қолда бар жылу қуаты – 952 Гкал/сағ құрайды.

Бұл ретте жаңа станцияны пайдалануға беру кезең-кезеңімен жүргізіледі. Энергия блоктары іске қосылған кезде ескі қуаттар консервілеу режиміне қойылады. Өтпелі кезеңде, шамамен 2027 жылға дейін, ескі қазандықтардың бір бөлігі қаланы жылумен қамтамасыз етудің сенімділігіне кепілдік беру үшін жаңа қазандықтармен қатар жұмыс істейді, әсіресе жылыту маусымында. Содан кейін жаңа газ генерациясының тұрақты және үздіксіз жұмыс істейтіні белгілі болған кезде, ескі қуаттар біржола тоқтатылады.

Неліктен бұл маңызды?

Алматыда ЖЭО жаңғырту – бұл Қазақстанның өзіне алған климаттық міндеттемелерін орындауға, сондай-ақ көміртегі ізін азайтуға қосқан маңызды үлесі. Ең бастысы, бұл – энергетика сала ретінде экономиканы дамыту үшін ғана емес, сонымен қатар экология мен қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарау үшін де жұмыс істейтіндігінің мысалы.

Бірақ қомақты инвестицияны қажет ететін бұл озық жобаны кім қолдайды? Қаржыландыру үш көзден келеді. Біріншісі – компанияның аванстық төлемдерге және жобалауды іске қосуға бағытталған 37 млрд теңге мөлшеріндегі меншікті капиталы. Екіншісі – Азия даму банкі, Еуропалық қайта құру және даму банкі және Қазақстанның даму банкі сияқты қаржы институттарының қарыздары – олар жобаның барлық құнынан шамамен 80% жабады. Үшіншісі – мемлекеттің инвестициялық преференциялар түріндегі қолдауы.

Жобаның маңыздылығы туралы оны қолдаған банктердің бірінің өкілі – Азиялық даму банкінің Қазақстандағы тұрақты өкілдігінің директоры Утсав Кумар айтып берді. Бұл қаржы институты Қазақстанмен 31 жылдан бері ынтымақтасып келеді және осы уақыт ішінде көлік, мемлекеттік қаржыны басқару, энергетика және қаржы салаларындағы жобаларға шамамен 7,5 млрд доллар инвестициялады.

«Қазақстан өз алдына өршіл мақсаттар қойды: 2030 жылға қарай парниктік газдар шығарындыларын 1990 жылғы деңгеймен салыстырғанда 20-35%-ға қысқарту және 2060 жылға қарай көміртегі бейтараптығына қол жеткізу. Осыған байланысты біз энергетика секторында жалпы сомасы 500 млн доллардан асатын инвестициялар мен жобалар арқылы қолдау көрсетеміз», – дейді Утсав Кумар.

Жобалардың ішінде, мысалы, Шуда қуаты 100 МВт күн электр станциясы мен Жамбыл облысында қуаты 50 МВт күн станциясының құрылысы бар. Сондай-ақ портфельде – Алматы ЖЭО-2-ні көмірден газға ауыстыруды қаржыландыру және KEGOC компаниясымен оған жаңартылатын энергия көздерін интеграциялау үшін оңтүстік энергия желісін кеңейту және нығайту туралы келісім бар.

АДБ үшін Алматы ЖЭО-2 жаңғырту жобасы ерекше маңызға ие, деп жалғастырады банктің елдік операцияларының басшысы Әлібек Әбдірахманов. Оның айтуынша, бұл жоба Қазақстанның энергияның неғұрлым таза түрлеріне көшуіне тікелей ықпал етеді.

«Жаңартылған станцияның іске қосылуымен атмосфераға зиянды шығарындылардың күрт төмендеуі орын алады, кейбір бағыттарда іс жүзінде нөлге дейін. Бұл, ең алдымен, қатты бөлшектерге және басқа ластаушы заттарға қатысты. Сондай-ақ, көмірқышқыл газының шығарындылары айтарлықтай азаяды, бұл Қазақстанға халықаралық келісімдерде бекітілген мақсаттарды орындауға көмектеседі», – дейді Әлібек Әбдірахманов.

Бірақ жоба инвесторлар үшін де маңызды. Бірінші кезекте, ол елдің экономикалық дамуына жәрдемдесу және энергетикалық ауысуды іске асыру жөніндегі АДБ миссиясы мен стратегиясына сәйкес келеді. Сондай-ақ, жаңғырту аяқталғаннан кейін ол Қазақстан үшін елеулі экономикалық әсерлер әкелетіні анық.

«Тікелей пайда станцияны салу мен пайдаланудан түсетін қосымша салық түсімдері түрінде көрінеді. Сондай-ақ жанама пайда бар, оны сандық бағалау қиынырақ. Экологиялық жағдайды жақсарту есебінен сырқаттанушылық деңгейі төмендейді, демек, денсаулық сақтау шығындары және жалпы экономика үшін байланысты шығындар қысқарады», – дейді АДБ елдік операцияларының басшысы.

Басқаша айтқанда, Алматы ЖЭО-2 жаңғырту экологияда да, экономикада да көп деңгейлі оң әсер етеді. Кең мағынада бұл тек мегаполис үшін ғана емес, сонымен бірге бүкіл ел үшін пайдалы – көміртегі бейтараптығына қол жеткізуді жақындата отырып, жаңа технологиялар мен таза энергия көбірек болатын Қазақстанның энергетикалық жүйесін ауқымды жаңғыртудың басталуына сигнал болмақ.