QAZAQ GREEN. «Qazaq Green ЖЭК қауымдастығының директорлар кеңесінің төрағасы Нұрлан Қапенов жаңартылатын энергия көздері бойынша (ЖЭК) барлық тарифтерді халықаралық инвесторлардың қатысуымен құрылатын ірі «жасыл» жобаларды мысалға ала отырып, шетел валютасында бекіту қажет   деп санайды, деп хабарлайды «Курсив» халықаралық бизнес басылымы.

«Бүгінгі күні бұл 1 ГВт жобасы (қуаты 1 ГВт жел электр станциясын және 300 МВт-ге дейін электр қуатын жинақтау жүйесін салуға арналған ҚазМұнайГаз, Самұрық-Қазына және француздық Total Eren (Total Energies еншілес кәсіпорны) бірлескен жобасы – «Курсив») флагман ретінде келеді, және де нарық қалауындағыдай емес. Соңғы бесжылдық кездесуімізде айтқанымдай, біз психология бойынша барлық жек көрушілік және т.б. үш кезеңнен де өттік.   Енді, менің ойымша, біз қабылдау сатысындамыз және Total Energies-пен бірлесіп біз, керісінше, ортақ тәсілдерді және оның техникалық тұрғыдан қаншалықты дұрыс болатынын пысықтаймыз... Аукциондық тарифтер үшін үкіметаралық келісімдерге берілетіндей шарттарды қолдану - қауымдастықтың атынан бүгінгі күндегі біздің басты жолдауымыз. Біз Энергетика министрлігіне осындай бастамамен жүгінеміз», - деді ол халықаралық даму бойынша неміс қоғамы (GIZ) ұйымдастырған «Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Еуропа, Оңтүстік Кавказ және Орталық Азия елдеріндегі климаттық саясат саласындағы әлеуетті дамыту» дөңгелек үстелінің барысында.

Қапенов, Қазақстанда ЖЭК дамытудың 10 жылының барлығында нарық қатысушылары «жасыл» тарифтердің валюталық индексациясын «өткізуге» тырысқандарын, бірақ билік органдарынан әртүрлі деңгейде долларсыздандыру саясаты мен басқа да тұстарына байланысты бұның мүмкін еместігі туралы бірнеше рет жауап алғанын атап өтті.

«Бүгінгі таңда бізде тарифтердің валютада берілгендігінің айқын прецеденті бар және бұл барынша қалыпты жағдай – Қазақстанның экономикасы мұны қабылдайды. Егер біз бұрын шағын көлемдер туралы айтқан болсақ, қазір әңгіме гигаваттық жобалар туралы болып отыр. Бұл ЖЭК жобалары үшін өте үлкен артықшылық екенін түсінеміз. Бүгінгі күні мұндай 20%-бен ұзақ мерзімді инфрақұрылымдық жобалар үшін қолжетімді теңгемен қаржыландыру өте қымбат екенін ескере отырып, бұл жобалардың тамырына алдын ала балта шабу, ал тарифтер шетел валютасында болса, бұл біршама жұмсақ халықаралық ақшаны тартуға мүмкіндік беретінін түсінеміз» - деді ол.

Оның айтуынша, инвесторлар ЖЭК аукциондары арқылы бастайтын жобаларға да шетелдік валютадағы «жасыл» электр энергиясына 25 жылдық келісімшарттар мен тарифтерді қолдану қажет. Қапенов бұл мүлдем қолайлы және тіпті аукциондардағы тарифтер бойынша анағұрлым жақсы жағдай туғызып, Қазақстан экономикасы үшін және атап айтқанда, электр энергиясын тұтынушылар үшін жақсырақ болады деп пайымдайды.

Сонымен қатар, қауымдастық ЖЭК жобасының бүкіл өмірлік циклі ішінде тарифтерді индекстеу тәсімін бір рет өзгертуді ұсынады.

«Біз бұл туралы жүгінгенбіз, бірақ неліктен екені белгісіз, аукциондарды жеңіп алған жобаларға олардың өмірлік циклі ішінде индекстеуді бір рет өзгерту мүмкіндігін беретін бұл норма өтпеді. Неліктен? Өйткені тарифтен ұта отырып, қандай қаржыландыру алатыныңды, қандай қаржыландыру мүмкін болатынын әлі білмейсің», - деп атап өтті ол.

Оның айтуынша, инвестор ЖЭК жобасы бойынша құжаттаманы әзірлей бастағанда, қаржы институттарына жүгініп, ықтимал қаржыландыру құралдарын көре бастағанда ғана, қайсыбір жердегі халықаралық қорлардан қанша ақша алуға болатынын, ақшаның қандай бөлігін «Қазақстан Даму Банкі», «Бәйтерек», сондай-ақ Еуропалық Қайта Құру және Даму Банкі (ЕҚДБ), Еуразиялық Даму Банкі (ЕАДБ) және халықаралық климаттық қорлар бағдарламалары бойынша ала алатынын түсінеді.

«Міне, сонда ғана сен өз қаржыландыруыңның құрылымын ұғынасың және тек осы деңгейде ғана индекстеу формуласының қайсысы қолайлы болатынын айта аласың. Біздің екінші бастамамыз – индекстеу формуласын өзгерту мүмкіндігін беру», - деді Қапенов.

Бұл ретте, ол қауымдастықтың ЖЭК үлкен көлемін желіге интеграциялау кезіндегі тәуекелдерді көретінін мойындады.

«Жаһандық мәселелер. Интеграциялау мәселесі «KEGOC»-қа көбірек қатысты. Дегенмен, біз тәуекелдерді көріп отырмыз. Олар ашық, бүгінгі күнге ЖЭК осындай үлкен көлемін қосу кезінде 6,5 ГВт, тіпті 7 ГВт-ге келісімдерге қол қойылып қойды. Бұл ретте, аукциондар да (таяу жылдарда күтілуде - «Курсив») шамамен 6-7 ГВт-қа. Біз KEGOC-ты естігіміз келеді – Қазақстан алдағы 7-8 жылда қосуды көздеп отырған 12-13 ГВт жаңартылатын энергия көздерін олардың қазақстандық желіге қалай біріктіретінін білгіміз келеді», - деді ол.

Сонымен бірге, Қапенов өнеркәсіптік кәсіпорындар, олар өндіретін электр энергиясын тұтынатын ЖЭК объектілерін ашқан кезде, екіжақты деп аталатын келісім-шарттарды дамытудың орасан зор әлеуетін де көріп отыр. Мұнымен қоса, олардың қатарына энергияның көмірден «жасыл» энергияға көшуін жүзеге асыра отырып, қаражатын ЖЭК жобаларына инвестициялауға қазірдің өзінде дайын тұрған энергетикалық компаниялар да кіреді.

Оның айтуынша, бұл мәселеде әзірше ойын ережесі жоқ. Ол теңгерімдеуші нарықтың жалғыз сатып алушысының құрылымындағы тәсімнің «жүктемесі» шамадан тыс деп санайды.

«Егер бұл түйінді қалайда шешіп, екіжақты келісімшарттарға қосылуға мүмкіндік берілсе. Екіжақты келісімшарттардың артықшылығы неде? Басты артықшылығы өнеркәсіптік кәсіпорын инвестормен тікелей келіссөздер жүргізе алатын, PPA (электр энергиясын сатып алу-сату шарты - «Курсив») ұсына алатын, тікелей жұмыс істей алатын, жасыл электр энергиясын ала алатын және өзінің көміртегі салдарын азайта алатындай түпкілікті тұтынушыға түсетін жүктеменің болмауында. Немесе өнеркәсіптік кәсіпорын өзіне станция салады (ЖЭК. - «Курсив»). Мұнда да тетіктер әлі түсініксіз. Тіпті өзіндік тұтыну үшін де желіге интеграциялау мәселелері бар», - деді ол.

««KEGOC» АҚ атынан жүйелік оператор, бұл жағдайда, өнеркәсіптік кәсіпорындар өзінің тұтынуымен жүйеге теңгерімсіздіктер әкелетінін және теңгерім мәселелерін көріп отыр», - деп атап өтті ол.

Өз кезегінде Qazaq Green басқарма төрайымы Айнұр Соспанова осы аптада ақ Энергетика министрлігіне нарық қатысушылары ұсыныстарының салыстырмалы кестесін енгізу жоспарланып отырғанын айтты.

«Біз оған соңғы тұтынушылардың бұл электр энергиясын тұтынуына ғана емес, сонымен қатар ӨЭК-тер (өңірлік электр желілері компаниялары – «Курсив») және ЭҚҰ-лар (энергиямен қамтамасыз ету ұйымдар – «Курсив») екі жақты келісім-шарт бойынша ЖЭК-тен тікелей сатып ала алатындай белгілі бір стандарттарды ұсынғымыз келеді, себебі бір сатып алушыны енгізу кезінде ЭҚҰ бойынша белгілі бір шектеулер бар. Олар тек бір сатып алушыдан ғана тұтына алады, бірақ біз олардың осындай мүмкіндігі болғанын қалаймыз», - деді ол.

Мұнымен қоса, қауымдастық келісімдер тәсімінде тұтынушы электр энергиясын сатып алмаған жағдайда электр энергиясын қабылдайтын «Жаңартылатын энергия көздерін қолдау жөніндегі есеп айырысу-қаржы орталығы» атынан үшінші тараптың болуын ұсынады. Оның айтуынша, бұл ұстанымды негізінен РҚО-ның өзі де, Энергетика министрлігі де қолдайды.

«Бүгінде көптеген кәсіпорындар екіжақты келісім-шарттар тәсімін қарастыруда. Бұл орайда, кейбіреулер жобаларды өздері іске асырып, (электр энергиясын) өздері тұтынғысы келсе – мысалы, «ҚазМұнайГаз» «Eni»-мен бірге жоба жасағысы келеді, ал «ҚазМұнайГаздың» еншілес компаниялары бұл электр энергиясын сатып алады. Солардың тапсырысы бойынша инвестордың объект салғанын қалайтын тұтынушылар да бар. Бұл кішкене өзгеше тәсім, бірақ бұның бәрі де екіжақты келісімшарттарға қатысты. Сондықтан биылғы жылы екіжақты келісім-шарттардың осы тәсімін іске асыру біз үшін өте маңызды», - деді Соспанова.

Өз кезегінде Энергетика вице-министрі Сұңғат Есімханов парламентте қаралып жатқан электр энергетикасы бойынша, соның ішінде таза электр энергиясын тұтынушылар және жылу энергиясы туралы тиісті түзетулер енгізуге болатын екі заң жобасы туралы мәлімдеді. Бұл ретте, оның айтуынша, олардың бірінші жартыжылдықта қабылдануы мүмкін.

Бұған дейін ол Total Eren жобасы бойынша «ҚазМұнайГаз» мен «Самұрық-Қазына» жел электр энергиясын өндіру, сақтау және сату бойынша 25 жылдық жобаны жүзеге асыратын арнайы компания құратынын мәлімдеген. Жоба парниктік шығарындыларды жылына кемінде 2 миллион тонна СО2-ге азайтып, 250 тұрақты жұмыс орнын құруға мүмкіндік береді. Станция құрылысы кезінде 2,5 мың жұмыс орны ашылады. Тартылған инвестициялар көлемі 827 млрд теңгені (1,7 млрд доллардан астам) құрайды, электр энергиясын өндіру жылына 3,6 млрд кВтс құрайды, оның әрқайсысын қазақстандық тарап 3,99 американдық центке немесе 18 теңгеден астамға сатып алады. Тиісті Қазақстан-Франция үкіметаралық келісімді парламент ратификациялады және тек мемлекет басшысының қол қоюы күтілуде.

Соңғы бірнеше жыл Қазақстанда ЖЭК бойынша жобаларды іске қосқан инвесторлар үшін тарифте теңгенің әлемдік валюталарға қатысты құнсыздануы бар болғаны 70%-ға ескерілді, ал ықтимал тарифтік өзгерістердің 30%-ы инфляция деңгейіне қатысты болды. ЖЭК-ке дәстүрлі түрде күн, жел, су, биогаз және геотермалдық станциялардан жұмыс істейтін көздерді жатқызады.

Естеріңізге сала кетейік, CDCPIII «Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Еуропа, Оңтүстік Кавказ және Орталық Азия елдеріндегі климаттық саясат саласындағы әлеуетті дамыту» жобасының аясында Германия халықаралық даму қоғамы (GIZ) және «Qazaq Green» Ассоциациясы Қазақстанда жаңартылатын энергия көздерін (ЖЭК) интеграциялау мәселелерінде әртүрлі мүдделі тараптар арасындағы диалогты қолдау үшін бірқатар іс-шаралар өткізуде.

ЖЭК интеграциялау экономиканы декарбонизациялаудың және болашақта әр түрлі салаларды электрлендіруді күшейтудің маңызды элементі болып табылады. Қазақстан өз теңгерімінде ЖЭК үлесін арттыруға ұмтылуда, алайда электр желілерін дамытуға, диспетчерлік жүйелерді жетілдіруге, ЖЭК техникалық және заңнамалық реттеуге байланысты бірқатар сын-қатерлерге тап болып отыр.

GIZ және Qazaq Green осы қиындықтарды талқылау және Қазақстан мен Еуропалық Одақ арасындағы тәжірибе алмасу үшін Қазақстан мен Германияда бірқатар талқылаулар мен оқу іс-шараларын өткізуді жоспарлап отыр.