QAZAQ GREEN.  Швейцариялық Sun-Ways стартапы теміржол жолдарында әлемдегі алғашқы алынбалы күн қондырғысын іске қосқанын хабарлады. 28 сәуірден бастап қуаты 18 кВт қондырғы үстінен жолаушылар пойыздары жүре бастайды.

Sun-Ways компаниясы рельстер арасындағы үйінді кеңістігінде алынбалы күн панельдерін орнатудың механикалық жүйесін әзірледі. Жүйе авторларының пікірінше, оны шуақты күн көп болатын және рельс жолдары төселген әлемнің кез келген жерінде енгізуге болады. Ол әлі әзірлеу кезеңінен шыққан жоқ, бірақ бұл өнертабыстың болашағы зор болуы мүмкін – бұған ешкім күмәнданбайды. Өйткені, проблема – қазір бұл аймақтағы шуақты күндердің санында емес, фотоэлектрлік панельдерді орнату үшін бос кеңістікті қалай пайдалану керектігінде, деп хабарлайды SwissInfo.

Бұл қалай жұмыс істейді?

Sun-Ways компаниясы Швейцарияда өндірілген және алдын ала жартылай жиналған күн панельдерін пайдаланады. Ені бір метрлік панельдер рельстер арасындағы кеңістікке оңай орналасады. Оларды орнату Швейцарияның Scheuchzer рельсті қызмет көрсету компаниясы әзірлеген мамандандырылған теміржол вагонының көмегімен жүзеге асырылады. Рельстер бойымен жүріп бара жатқанда, арнайы құрылғы ашылатын кілем сияқты күн батареяларын орнатады. Рельстер арасында күн панельдерін орнату идеясы жаңа емес. Көптеген компаниялар, мысалы, итальяндық Greenrail және ағылшындық Bankset Energy фирмалары шпалдарға бекітілген немесе тіпті, кіріктірілген фотоэлектрлік элементтерді әзірлеп, сынақтан өткізді.

Алайда, Швейцарияның Sun-Ways компаниясы Лозаннадағы Швейцария федералды технологиялық институтымен (EPFL) бірлесе отырып, сол кілем сияқты осындай «панельдік таспаларды» орнатуға және оларды кейінірек бөлшектеуге мүмкіндік беретін мобильді жүйені патенттеді. «Бұл – біздің инновациялық инженерлік шешіміміз», – дейді Баптист Данишер. Панельдерді алу мүмкіндігі өте маңызды шарт болып табылады, өйткені теміржол үнемі техникалық қызмет көрсетуді қажет етеді. Ал мұндай панельдер рельс шаруашылығын тиісті күйінде ұстауға кедергі болуы мүмкін.

Панельдерді нығайту, содан кейін оларды алу мүмкіндігі бұл проблеманы толығымен шешеді. Олар өндіретін электр энергиясы жергілікті тарату желісіне беріледі және жергілікті үй шаруашылықтарын қамтамасыз етеді. Неліктен оны пойыздардың өзі үшін пайдалануға болмайды? Швейцариядағы теміржолдар толығымен электрлендірілген бе? «Бұл басқа сипаттағы және әлдеқайда күрделі технологияларды қажет етеді», – деп түсіндіреді Б. Данишер. Бірақ бұл өнертабыстың әлеуеті әлі де айтарлықтай. Егер Швейцарияның теміржол желісінің жалпы ұзақтығы 5 317 км деп есептесек, онда шамамен есептеп, қызықты нәтиже алуға болады: бұл технологияны қолдану елге жалпы ауданы 5 317 000 шаршы метрді құрайтын күн электр станциясын "тегін" (мүлдем тегін, яғни босқа) ұсына алады, бұл шамамен 760 футбол алаңына тең.

Егер тіпті туннельдердегінемесе күн сәулесі нашар учаскелерді алып тастаса, онда мұндай станция жылына 1 ТВт·сағ күн энергиясын өндіре алады, бұл Швейцарияда 12 айда тұтынылатын барлық электр энергиясының шамамен 2%-на тең. Стартап тек Швейцариямен шектелмейді. Келесі бірнеше жыл ішінде Sun-Ways компаниясы болашақта АҚШ пен Азия елдерінде нарыққа шығумен өз қызметін Еуропаға, әсіресе Германияға, Австрияға және Италияға кеңейтуді жоспарлап отыр.

«Әлемде миллион шақырымнан астам теміржол желілері салынды. Біздің жүйемізде әлемдегі барлық теміржолдардың кем дегенде жартысы жабдықталуы мүмкін деп санаймыз», – дейді Б.Данишер. Тағы бір нұсқа – жеке компаниялар, мысалы, өз аумақтарында теміржол желілері бар күрделі құрылыс саласынан. «Олардың кейбіреулері біздің инновациялық шешіміміз арқылы электр энергиясына деген қажеттіліктерінің бір бөлігін жабуға қызығушылықтары туралы хабарлады», – дейді ол.

Бүкіл менталитетті өзгерту

Sun-Ways компаниясы бос кеңістікте жұмыс істемейді, ол оншақты серіктес компаниялардың қолдауына және Innosuisse (Schweizerische Agentur für Innovationsförderung) инновацияларды ілгерілету жөніндегі федералды агенттігінің әлеуетіне сене алады. Федералды көлік істері жөніндегі ведомстводан (Bundesamt für Verkehr, Көлік, коммуникация, энергетика және экология министрлігінің бөлімшесі) рұқсат алған жағдайда, компания мамыр айында әлемдегі алғашқы алынбалы күн электр станциясын орнатады. Пилоттық жоба Швейцарияның батысындағы Франциямен шекаралас Бюттс (Buttes) станциясының жанындағы Невшатель кантонында теміржол желісінің бір бөлігін алады.  Бастапқы инвестиция шамамен 400 000 франк құрайды.

«Бұл ретте ең үлкен проблема – технологиялық емес. Бізге қажет нәрсе – теміржол көлігі саласының жұмысының негізінде жатқан барлық менталитеттің өзгеруі, ол әдетте инновацияға бейім емес», – дейді Баптист Данишер. Халықаралық теміржол одағы (International Union of Railways), өз кезегінде, SWI swissinfo.ch порталына мұндай швейцариялық инновация өте қызықты, дегенмен рельстер арасындағы күн панельдері белгілі бір проблемалар тудыруы мүмкін деп хабарлады. Дірілге байланысты ұсақ жарықтар пайда болуы мүмкін, шоғырланған күн сәулесінің әсерінен шөп жиектерінің өртену қаупі, теміржол желілері тарапынан шу жүктемесінің жоғарылауы, оның құрамында қатты беттер пайда болады, олар шуды сіңірмейді, бірақ шағылыстырады. Панельдерден шағылысқан күн сәулесі пойыз жүргізушілерін соқыр ете алады.

Жауап ретінде Sun-Ways компаниясы оның панельдері әдеттегіден гөрі діріл жүктемелеріне төзімді екенін, олардың қара түсі мен шағылысуға қарсы жабындарды қолдану пойыз жүргізушілері үшін қауіпті азайтатынын, арнайы датчиктер штаттан тыс жағдайларды болдырмау үшін панельдердің жұмыс істеу режимін бақылауға мүмкіндік беретінін және панельдердің бетін шаңнан тазартуды сол арнайы төсеу машиналары жүргізе алатынын атап өтті. Қыста қар көп жауатын және әсіресе төмен температурасы бар аймақтарға келетін болсақ, компания олар үшін панельдерді жылыту жүйесін әзірлеуге ниетті.

Күн энергиясына шоғырлану

Эвелина Трутневит (Evelina Trutnevyte), Женева университеті жанындағы тұрақты энергетикалық жүйелерді дамытуға маманданған жұмыс тобының жетекшісі, теміржолдардың әлеуетін пайдалана отырып, фотоэлектрлік панельдерді орнату «жақсы идея, әсіресе Швейцарияда жүргізілген бірнеше зерттеулер күн энергетикасы ядролық энергетикадан біртіндеп бас тартуға және нөлдік шығарындылар қоғамын құруға қол жеткізуге мүмкіндік беретін негізгі технология екенін көрсетті» деп санайды.  Ол бұл пікірді SWI swissinfo.ch порталының сұрауына жауап ретінде жазбаша білдірді.

Швейцарияның Федералды энергетика департаменті (Bundesamt für Energie) күн энергиясы 2050 жылға қарай Швейцарияның қазіргі электр энергиясына деген қажеттілігінің шамамен 20%-ын жабуға қабілетті деп есептейді (қазіргі уақытта бұл үлес 5%-дан сәл асады). «Күн панельдерін салыстырмалы түрде тез орнатуға болады, сондықтан олар Украинадағы соғыстан туындаған энергетикалық дағдарыс жағдайында өте пайдалы шешім болып табылады», – деп қосты Э. Трутневит. Бұған қоса, мысалы, шатырларға орнатылған күн панельдерінің арқасында Альпіде қосымша «күн парктерін» салу қажеттілігі жойылады. «Біз елдің энергиямен жабдықтау проблемасын жаһандық шешуді талап етпейміз, бірақ біз өз үлесімізді қосқымыз келеді және қоса аламыз», – деп түйіндейді Баптист Данишер.