Электр энергетикасындағы ағымдағы ахуал және бүгінгі күні қоғамда талқыланып жатқан маңызды мәселелер аясында «KEGOC» АҚ-ның 2022-2031 жылдарға арналған жаңартылған даму стратегиясын жариялау фактісі елеусіз қалды.

Бұл құжат жүйелік оператордың стратегиялық мақсаттарға қол жеткізу жөніндегі пайымы мен миссиясы және «KEGOC» АҚ-ның ұзақ мерзімді кезеңге арналған стратегиялық даму бағыттары айқындалған ұзақ мерзімді стратегиялық құжат болып табылады. Жаңа стратегияның қажеттілігін әзірлеушілер энергетикалық ауысуға, әсіресе көміртексіздендіруге және елдегі макроэкономикалық ортаның өзгеруіне байланысты жаһандық трендтердің әсерімен түсіндіреді.

«KEGOC» АҚ стратегиясы еліміздің энергетикалық жүйесіндегі жағдайға әсер ететін жаһандық энергетикалық күн тәртібіндегі ағымдағы трендтерді нақты айқындайды. Осылайша, климаттық саясаттың нәтижесінде энергетика секторы бірнеше ірі электр станциялары мен енжар тұтынушылары бар бір бағытты жүйеден фрагменттелген және екі бағытты жүйеге дейін, оның ішінде ірі масштабты және кішігірім үзіліссіз жаңартылатын генерация объектілері мен электр энергиясын тұтынудың шағын, икемді активтері бар үлкен өзгерістерге ұшырайды. Бүкіл әлемдегі желілік компаниялар мен жүйелік операторлар дәстүрлі емес энергия жеткізушілердің «желіден тыс» қарсыласуы мен бәсекелестігінің жаңа түрлерімен бетпе-бет келеді. Бұл ретте, желілік компаниялар мен жүйелік операторлар ЖЭК интеграциясы мен энергия жүйесінің сенімділігінің басты проблемасын өзіне алып, экономиканың түрлі секторлары мен тұтынушыларды электрмен жабдықтаудың сапасы мен сенімділігіне кепілдік бере отырып, энергетикалық өтуді қамтамасыз етуде жетекші рөл атқарады.

Әлемдегі энергия жүйелері мен энергетикалық компанияларға әсер ететін төрт негізгі үрдіс (мегатренд) ерекшеленеді: көміртексіздендіру; цифрландыру; орталықсыздандыру; сұраныстың тұрақсыздығы. Сұраныс серпіні энергия жүйелеріне көбірек әсер етеді. Болашақта нарықта көптеген ойыншылар болған кезде және олардың кейбіреулері өте аз болған кезде, барлық процестер автоматты түрде жұмыс істеуі керек. Бұл, өз кезегінде, цифлық платформалар мен процестерге айтарлықтай инвестицияларды қажет етеді.

Жүргізілген SWOT-талдау шеңберінде KEGOC стратегиясын әзірлеушілер ЖЭК дамытуды энергия жүйесі үшін қатерлер мен тәуекелдер санатына жатқызды. Атап айтқанда, Қазақстанның парниктік газдар шығарындыларын азайту бойынша қабылдаған міндеттемелері және көміртегі бейтараптығына қол жеткізу бойынша процестер жағдайында тұрақты энергия көздерінің (көмір электр станциялары) төмендеуін ескере отырып, тұрақсыз ЖЭК өсіп келе жатқан көлемдерінің интеграциясы кезінде энергия жүйесінің қауіпсіздігіне төнетін қатер атап өтілді.

Күшті және әлсіз жақтарды, мүмкіндіктер мен қауіптерді талдау

(SWOT талдау)

Дереккөз: «KEGOC» АҚ-ның 2022-2031 жылдарға арналған даму стратегиясы.

ЖЭК объектілері (күн және жел электр станциялары) генерацияның тән тұрақсыздығымен ерекшеленеді, бұл Қазақстан БЭЖ-де маневрлік генерациялайтын қуаттардың өткір тапшылығы жағдайында энергия жүйесінің тұрақтылығы мен сенімділігін қамтамасыз ету бойынша қосымша шаралар қажеттілігіне алып келеді. БЭЖ теңгерімдік сенімділігін қамтамасыз ету үшін Қазақстанның энергия жүйесінде қазіргі уақытта маневрлік генерацияның барлық қолжетімді резервтері іске қосылған. Энергия жүйесіндегі маневрлік генерацияның тапшылығы жағдайында ЖЭК көлемінің өсуімен қуат теңгерімін қамтамасыз ету проблемасы шиеленісе түседі. Осыған байланысты жаңа маневрлік генерацияны енгізу бойынша шараларды іске асыру өте қажет.

Сондай-ақ, жаңартылатын энергия көздерін пайдалануды қолдау туралы заңнаманың талаптарына сәйкес «KEGOC» АҚ ЖЭК пайдаланатын ЭӨҰ үшін төлемсіз электр энергиясын беру бойынша қызметтер көрсетеді. Энергия беруші ұйымдардың шығындарын одан әрі нивелирлеуді қамтамасыз ету мақсатында компания заңнамалық деңгейде өтеудің баламалы схемасын көздеуді жоспарлап отыр.

«KEGOC» АҚ пікірінше, ЖЭК өсіп келе жатқан көлемінің энергия жүйесіне одан әрі қауіпсіз кірігуін қамтамасыз ету және 2031 жылға қарай ЖЭК үлесіне 15% деңгейінде қол жеткізу үшін ЖЭС және КЭС жобаларына мынадай негізгі талаптарды қабылдау қажет:

-      гибридті ЖЭК салу (ЖЭС + КЭС + энергия жинақтау жүйесі);

-      КЭС-ке қатысты ЖЭС-тің басым үлесін қамтамасыз ету (ЖЭС пен КЭС-тің белгіленген қуатының 80% және 20% арақатынасында);

-      жылдар бойынша іске қосу кезеңдерін бөле отырып, ЖЭК қуаттарын біртіндеп енгізу;

-      ЖЭК (КЭС және ЖЭС) объектілерін энергияны жинақтау жүйелерімен жарақтандыру;

-      ЖЭК-ті жалпы негіздерде диспетчерлеу (басымдықсыз);

-      ЖЭК өндіретін электр энергиясының тегін транзитін алып тастау;

-      енгізілетін теңгерімдеуші электр нарығы (ТЭН) шеңберінде теңгерімсіздіктер үшін ЖЭК жауапкершілігі;

-      ЖЭК объектілерін болжау жүйелерімен жарақтандыру және/немесе мамандандырылған ұйымдардан тиісті қызметтерді сатып алу арқылы генерация болжамын сапалы қалыптастыруды қамтамасыз ету;

-      диспетчерлік жоспарлау көкжиегін 24 сағаттан 1 сағатқа дейін қысқарту;

-      Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген жаңартылатын энергия көздерінен алынатын генерациялайтын қондырғыларға қатысты өзге де талаптар.

«Qazaq Green» ЖЭК қауымдастығы қазіргі уақытта ҚР Энергетика министрлігінің желісі бойынша заңнамалық негізге ие болып отырған жоғарыда көрсетілген бірқатар бастамаларға қатысты өз ұстанымын білдірді. Осылайша, басым диспетчерлендіруді алып тастау мәселесі бойынша Қауымдастық мүшелері мен аккредиттелген байқаушылары осы бастама бойынша теріс пікір білдірді. ЖЭК объектілері үшін диспетчерлендіру тоқтатылған жағдайда, жаңартылатын энергетика нарығы одан әрі жоспарлы дами алмайтыны атап өтілді. Халықаралық қаржы институттары (ЕҚДБ, АДБ, бұдан әрі – ХҚҰ) осы норманы қабылдаған жағдайда ХҚҰ-да ЖЭК жобаларын қаржыландыруды ұсыну үшін дәлелді негіздемелер болмайтынын атап өтті. Компаниялар қазіргі уақытта ЖЭК объектілерін басым диспетчерлендіру үшін баламалардың жоқтығын атап өтті.

ЖЭК электр энергиясын тегін тасымалдауды жоюға қатысты ЖЭК нарығының ойыншылары электр энергиясының көтерме және бөлшек сауда нарығында тұтынушы тасымалдау үшін ақы төлеуі керек екенін атап өтті. Бұл ретте, тегін тасымалдау нормасы «ЖЭК жөніндегі ҚЕАО» ЖШС-мен жасалған шарттар үшін сақталуы тиіс. Халықаралық қаржы институттары «KEGOC» АҚ электр энергиясын тасымалдау бөлігінде корпоративтік ЖЭК секторы (екіжақты келісімшарттар) үшін осы сектордың қалай реттелетіні туралы нақты түсінік беру қажеттігін, осы реттеу тетігі бойынша толық көрініс қажет екенін атап өтті.

ЖЭК генерациясын тәуліктік жоспарлаудан сағат сайынғы жоспарлауға көшуге қатысты ЖЭК іскерлік қоғамдастығы осы бастаманы қолдау туралы бірыңғай пікір білдірді, бұл ЖЭК станцияларының электр энергиясын өндіруі бойынша неғұрлым жауапты жоспарлауға және неғұрлым нақты болжамдарға алып келеді. Өз кезегінде, бұл ҚР БЭЖ-дегі теңгерімсіздіктерге теріс әсерді төмендетуге мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе, әлемдік экономиканың қазіргі жағдайы мен геосаяси жағдай жаңа стратегиялық тәуекелдерді, оның ішінде Қазақстанның энергия жүйесі үшін де алға тартатынын атап өту қажет. Таяу уақытта энергия тасымалдаушылар нарығында күштерді қайта бөлу орын алуы ықтимал, ал Еуропалық одақ «жасыл» дамудың көшбасшысы ретінде жаңартылатын энергия көздеріне энергетикалық көшу процестерін жеделдетуі мүмкін. Фактілер өздері үшін айтады – ағымдағы жылғы наурыз айының басында АҚШ Ресейден мұнай мен газ импортынан бас тартты, осы шешімнің артынан Ұлыбритания жыл соңына дейін Ресейден мұнайдан бас тартатынын (бұны Shell және British Petroleum алпауыт компаниялары іске асырды), ал Италия 30 ай ішінде Ресей газынан бас тартатынын мәлімдеді. Бұл Қазақстан БЭЖ-нің Ресейден келетін электр энергиясының ағынына тәуелділігі проблемасы аясында. Егер бұрын жүйеде теңгерімдеу мақсатында ауысымдар туралы айтатын болсақ, қазір ауысымдар электр энергиясының тапшылығын жабу үшін жүріп жатыр.

Осы орайда, бәлкім, өкінішке қарай, ЖЭК-ті елдің энергия жүйесіне қауіп ретінде қарастыратын мемлекеттік органдар мен жүйелік оператордағы ЖЭК секторына деген көзқарасты өзгерту сәті келген болар.

Надежда Шаяхметова