Энергетикалық инфрақұрылым экономикалық өсу мен жаңғырту үшін негізді қамтамасыз ете отырып, Қазақстанның тұрақты дамуында шешуші рөл атқарады. Дәстүрлі энергия көздерімен қатар жаңартылатын күн және жел электр станциялары белсенді дамуда. Алайда, саланың дамуы экологиялық тәуекелдердің өсуімен қатар жүреді, олардың арасында энергетикалық объектілердің биоалуантүрлілікке, әсіресе құстарға әсері ерекше маңызды.

ПРОБЛЕМА: ҚҰСТАР МЕН ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ ОБЪЕКТІЛЕРДІҢ ӨЗАРА ІС-ҚИМЫЛЫ

Ең өзекті проблемалардың бірі әуе электр беру желілерінде құстардың өлімі болып қала береді. Құстар қоныс аудару кезінде электр желілерінің сымдарына соқтығысып немесе 6–10 кВ кернеулі, темірбетон тіректері бар электр беру желілерінің кейбір құрылымдарына қонғанда ток соғуына ұшырайды. Зерттеулер мен алынған деректерді экстраполяциялау Қазақстанда жыл сайын электр беру желілерінде 58 мыңға жуық жыртқыш құс өлетінін, олардың 61%-ы бүркіттер екенін көрсетеді. Қуаты 6–10 кВ электр беру желілерінде өлім-жітім өте жоғары, онда фарфор немесе шыны оқшаулағыштар қолданылады. Ток жүретін сым мен жерге тұйықталған элементке жанасқан кезде құсқа өлімге әкелетін электр соққысы тиеді, ал желінің өзі істен шығып, қысқа тұйықталу туындайды.

Сонымен қатар, жаңартылатын энергетика нысандарының ықпалы артып келеді, бұл, өз кезегінде, электр беру желілерінің ұзындығының ұлғаюына алып келеді. Егер құрылыс алаңдары алдын ала жан-жақты экологиялық бағалаусыз таңдалса, жел энергетикалық қондырғылары қоныс аударатын құстар мен жарқанаттар үшін соқтығысу қаупін тудыруы мүмкін. Күн электр станциялары орналасқан аймақтарда табиғи мекендеу ортасының және қоректік базаның сапасы өзгеруі мүмкін, бұл әсіресе дала түрлеріне қатысты.

ҚБСҚ ТӘЖІРИБЕСІ

Қазақстандық биоалуантүрлілікті сақтау қауымдастығы (ҚБСҚ) 2004 жылдан бастап сирек кездесетін жыртқыш құстар — дала бүркіті мен ителгіні қоса алғанда, құстардың сирек түрлерін зерттеу және сақтау жөніндегі бағдарламаларды іске асыруда. Ұйым энергетика объектілерінің орнитофаунаға әсеріне мониторинг жүргізеді, залалды азайту бойынша практикалық ұсынымдар әзірлейді және энергетикалық компаниялармен, мемлекеттік органдармен және халықаралық әріптестермен белсенді өзара іс-қимыл жасайды.

ҚБСҚ қоныс аударатын түрлерді сақтау бойынша халықаралық бастамаларға қатысады және Қазақстан инфрақұрылымын дамытуда ең үздік табиғатты қорғау тәжірибелерін енгізуге ықпал етеді.

БІЗДІҢ ЗЕРТТЕУЛЕР

Энергетикалық инфрақұрылымның биоалуантүрлілікке әсерін зерттеу жөніндегі жұмыс шеңберінде ҚБСҚ 2023 және 2024 жылдары Батыс Қазақстанда дала қыранының Еділ–Орал популяциясының мекендейтін жерлерінде электр беру желілеріне зерттеу жүргізді. 2023 жылы «Бөкей Ордасы» резерватының аумағында электр беру желілерін зерттеу барысында 16 түрдегі 319 өлген құс табылды, олардың 80%-дан астамы дала бүркіті болды. 2024 жылдың күзінде Батыс Қазақстан және Ақтөбе облыстарындағы ҚБСҚ зерттеулері проблеманың сақталып отырған өткірлігін растады: зерттелген 754 км желінің 248 шақырымы қауіпті деп танылды, 16 түрдің 459 дарағының қалдықтары анықталды, бұл ретте құстардың көпшілігі ток соғуынан мерт болды, ал кейбір аудандарда өлім тығыздығы 10 км желіге 44 дараққа жетті. Бұл деректер Қазақстанның басқа өңірлеріндегі бұрынғы зерттеулердің қорытындыларын растайды: 2011 жылы Қарағанды және Қостанай облыстарында 680 км электр беру желісі зерттеліп, онда 35 түрдің 1100-ден астам өлген құстары табылды.

Сонымен қатар, ҚБСҚ құстарды спутниктік таңбалау бойынша жұмыс жүргізеді, бұл сирек кездесетін түрлердің қоныс аудару жолдары мен шоғырлану орындары туралы бірегей мәліметтер алуға мүмкіндік береді. Бұл ақпарат жаңартылатын энергия көздерін қоса алғанда, инфрақұрылымдық жобаларды жоспарлауда шешуші рөл атқарады. Дала бүркіттерінің және басқа түрлердің қозғалысын қадағалау ықтимал тәуекелдерді бағалауға және оларды азайту шараларын әзірлеуге көмектеседі. Таңбалау нәтижесінде алынған деректер табиғатты қорғау іс-шараларын жоспарлауға, инфрақұрылымдық нысандарды жобалауға көмектеседі.

НОРМАТИВТІК БАЗА ЖӘНЕ РЕТТЕУДЕГІ ОЛҚЫЛЫҚТАР

Энергетикалық инфрақұрылым объектілеріндегі құстарды қорғау мәселелері заңнамада көрініс тапты. Тиісті ережелер Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексінде (245 және 246-баптар) және «Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы» Қазақстан Республикасының Заңында (17-бап) қамтылған.

Алайда бұл нормалар жалпы сипатқа ие, энергетика нысандарында құстардың қырылуын болдырмауға арналған тиімді шараларды қолдануға қатысты егжей-тегжейлі талаптар жоқ. Нақты талаптар мен іске асыру тетіктерінің болмауы көптеген нысандардың орнитофаунаға әсерін бағаламастан жобалануына және пайдаланылуына әкеліп соғады.

Айта кету керек, Қазақстанда компаниялардың құстардан қорғайтын құрылғыларды (оқшаулағыш түрдегі) қолданудың оң тәжірибесі және мұндай іс-шаралардың тиімділігін растайтын мысалдары бар. Электр беру желілерін жаңғыртуды қаржыландыру тетіктерін ауқымды түрде іске қосу мәселесі өзекті болып қалып отыр.

Қолданыстағы жазалау шаралары проблеманың ауқымын көрсетпейді. Дала бүркітінің бір дарағының өлімі үшін айыппұл небәрі 20 АЕК құрайды, бұл түрдің экологиялық құндылығына сәйкес келмейді.

ШЕШУ ЖОЛДАРЫ

Құстарға қауіп-қатерді азайту кешенді тәсілмен шешілуі мүмкін, соның ішінде:
• энергетикалық объектілерді жоспарлау кезінде жобалау алдындағы орнитологиялық зерттеулер жүргізу;
• электр тогының соғуын болдырмайтын электр беру желілерінің тіректеріне қорғаныш құрылғыларын орнату;
• соқтығысу санын азайту үшін сымдарға визуалды маркерлерді қолдану;
• жел парктерін салу үшін алаңдарды таңдау кезінде құстардың көші-қон жолдарын есепке алу;
• табиғатты қорғау талаптарын ескере отырып, инфрақұрылымды жобалау мен пайдалануды реттейтін ұлттық стандарттар мен әдістемелік ұсынымдар әзірлеу.

Бұл шаралар энергетикалық сектордың дамуын табиғи экожүйелерді сақтаумен үйлестіруге мүмкіндік береді, бұл Қазақстанның жасыл экономикаға көшуі жағдайында ерекше маңызды.

ҚОРЫТЫНДЫ

Қазіргі заманғы энергетика табиғатпен үйлесімді дами алады және дамуы тиіс. Жоспарлаудан бастап пайдалану кезеңіне дейінгі барлық кезеңде экологиялық жауапты тәсілді қалыптастыру құстардың қырылуын болдырмауға және Қазақстанның биологиялық алуантүрлілігін сақтауға мүмкіндік береді.

Табиғатты қорғау технологияларын енгізу, заңнамалық базаны күшейту және мемлекет, бизнес пен экологиялық ұйымдардың бірлескен жұмысы энергетикалық инфрақұрылымды дамыту адам мен табиғаттың тұрақты, үйлесімді өмір сүруінің қағидатына айналуы үшін негіз қалыптастырады.