Қолданыстағы проблеманы кешенді шешу үшін екі негізгі бағытты қарастыру қажет:

1.     Маневрлік генерация мен энергия жинақтағыштарды салу арқылы энергия жүйесінің тиімділігі мен икемділігін арттыру.

2.     ЖЭК объектілерінің электр энергиясын өндіруді болжау сапасын арттыру.

Қазіргі уақытта «KEGOC» АҚ бірыңғай энергетикалық жүйенің операторы ретінде электр энергиясын өндіруді/тұтынуды теңгерімдеуді жүзеге асырады. ҚР аумағында электр энергиясының маневрлік көздерінің тапшылығын ескере отырып, туындайтын теңгерімсіздіктер Ресей Федерациясының БЭЖ есебінен жабылады, осы орайда ҚР аумағында өз маневрлік қуаттарын салу қажеттілігі туындайды. Бұл ретте ЖЭК объектілерінің өсуін маневрлік қуаттардың болу қажеттілігі себептерінің бірі ретінде қарастыруға болады. Негізгі фактор ҚР бүкіл энергия жүйесінің сенімділігін арттыру, оның ішінде станцияларда технологиялық бұзушылықтар туындаған кезде, сондай-ақ Қазақстанның электр станцияларында ауытқуларды өтеу бойынша қызметтерді сатып алуды жүзеге асыру мүмкіндігі болып табылады.

ЖЭК объектілерінің электр энергиясын өндіру бойынша болжамдардың сапасын арттыру мәселесі одан да өзекті күйінде қалып отыр.

ЖЭК объектілері өндіретін энергияны болжау белгілі бір уақытта (жылдық, айлық, тәуліктік, сағаттық) энергия өндірудің күтілетін көлемін көрсетеді.

Атап айтқанда, жел энергиясының қолжетімділігіне негізінен метеорологиялық жағдайлардың ауытқуы, соның ішінде маусымдық өзгерістер әсер етеді. Сондықтан дәстүрлі электр станцияларынан айырмашылығы, ЖЭК объектілерінің энергия өндірісін болжау өте күрделі процесс болып табылады, көбінесе көптеген белгісіздік факторларымен сипатталады.

Жоғарыда айтылғандай, ЖЭК объектілерінің электр энергиясын өндіруі құбылмалы, өйткені жел электр станциясы өндіретін электр энергиясының мөлшері алаңдағы желдің ағымдағы жылдамдығына тікелей байланысты, осы орайда электр энергиясын өндіру бойынша болжамның сапасы неғұрлым жоғары болса, ЖЭК алаңындағы желдің жылдамдығы бойынша болжамды деректер соғұрлым дәлірек болады.

Мысал ретінде ҚР солтүстік аймағында орналасқан қуаты 100 МВт жел электр станциясының (бұдан әрі – ЖЭС) электр энергиясын өндіруі бойынша болжамды қарастыруға болады.

ЖЭС электр энергиясын өндіру бойынша болжам әр түрлі әдістермен жүзеге асырылады: станция қызметкерлері ашық көздерден алынған деректер негізінде желдің болжамды жылдамдығы бойынша деректерді пайдалана отырып, жел турбиналарын өндіруші зауытпен, сондай-ақ электр энергиясын өндіру жөніндегі болжам саласындағы жетекші әлемдік компаниялармен өзара іс-қимыл (1-сурет). 

Төмендегі график бір жыл ішінде тәуліктік бөліністегі ЖЭС жұмысын айқын көрсетеді. Тәулік ішінде ЖЭС белгіленген қуат деңгейіне дейін генерацияға және 0 МВт-қа дейін төмендеуге жетеді.

2-сурет.

Өздеріңіз білетіндей, электр энергиясын өндіру бойынша болжамдардың сапасы қысқа мерзімді, сағаттық уақыт кезеңдеріне қарағанда әлдеқайда ұзақ мерзімді. Электр энергиясын ұзақ уақыт кезеңдеріне, мысалы, бір жылға, айға және тіпті, тәулікке өндіру бойынша болжамдар компанияға ең аз ауытқулармен, 10%-ға дейін жетеді. Төмендегі кестеде ай сайынғы/жылдық бөліністе электр энергиясын өндіру бойынша болжамды және нақты деректер бойынша мәліметтер көрсетілген. 

Болжамды сағаттық кесіндіде қарастыра отырып, пайдалану кезеңінде ауытқуы 0%-ға жақын кезеңдер де (4-сурет), сондай-ақ 1000 және одан да көп %-ға жететін ауытқулар да байқалады (5-сурет).

Мұндай жағдайларға қандай факторлар ықпал етеді?

Жел турбиналары белгілі бір жел жылдамдығымен, әдетте, 11-12 м/с жылдамдықпен номиналды жұмыс режиміне шығады, сәйкесінше болжамды деректердің сапасы тұрақты желді уақыт кезеңінде (қысқы, күзгі уақыт кезеңдері) жақсарады.

ҚР аумағында электр энергиясын болжаудың негізгі күрделілігі, мысалы, Еуропамен салыстырғанда, тәуліктік және маусымдық ауа температурасының айтарлықтай амплитудасы бар күрт континенталды климат болып табылады. Мысалы, ЖЭС аумағында көктемгі және күзгі уақыт кезеңдерінде жел энергетикалық қондырғыларда желдің жылдамдығы бойынша айырмашылықтар алты және одан да көп метрге жетуі мүмкін. Бұл жағдайда турбиналар арасындағы ең үлкен қашықтық небәрі 10 шақырымды құрайды. Бұл факторлар сағаттық бөлімдегі нақты және болжамды деректер арасындағы үлкен айырмашылықтарға ықпал етеді.

  Жалпы, ЖЭК объектілерінің электр энергиясын өндіруді болжау саласындағы айтарлықтай күрделі проблемаларды ескере отырып, электр энергиясының теңгерімдеуші нарығына күрт көшу өте ауыр болады деп күтілуде.  

Мысал үшін: Еуропа елдерінің ЖЭК ойыншылары, оның ішінде Испания, Дания, Ұлыбритания және Германия бірнеше жыл бұрын уәкілетті орган мен жүйелік оператор ұсынған электр энергиясының теңгерімдеуші нарығының моделіне (осы жылдың 1 шілдесінен бастап) көшті. Алайда, Еуропада, біздің елден айырмашылығы, мұндай ауысу кезең-кезеңімен және айтарлықтай айырмашылықтармен қамтамасыз етілді.

Осылайша, кешкі және таңертеңгі максимум кезеңінде ЖЭК объектілерінен тариф деңгейі 0,35 еуроцент/кВтсағ жетеді. Бұдан басқа, ЖЭК объектілеріне 2035 жылға қарай 170 еуро/тоннаға дейін арттыра отырып, ағымдағы кезеңде 60 еуро/тонна тарифтері бойынша CO₂ квоталарын іске асырумен қатар салық және инвестициялық артықшылықтар беріледі. Сонымен қатар, болжамды деректерден ықтимал ауытқулар анықталды.

Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, ЖЭК объектілерінің электр энергиясының теңгерімдеуші нарығына жоспарланған ауысуы ЖЭК объектілерінің электр энергиясын өндіруді болжау бойынша тиісті нәтижелерге қол жеткізу мүмкіндігінің болмауына байланысты бірқатар елеулі проблемаларға әкеп соқтыратынын қорытындылауға болады. Бұл факторлар ЖЭК даму қарқынының төмендеуіне, осы саладағы инвестициялық тартымдылықтың азаюына тікелей әсер етеді, бұл тиісінше Қазақстан Республикасының белгіленген мерзімдерде көміртегі бейтараптығына қол жеткізуіне қауіп төндіреді.

Уәкілетті орган мен жүйелік оператор ұсынған нақты уақыт режимінде теңгерімдеуші нарықты енгізу көбінесе маневрлік қуаттардың жеткілікті көлемінің болмауынан, дәстүрлі генерациялау объектілерінде және энергия беруші ұйымдардың желілерінде технологиялық бұзушылықтардан туындайды. Тиісінше, көріп отырғанымыздай, электр энергиясының теңгерімдеуші нарығын енгізу арқылы елдің энергетикалық жүйесінде бұрыннан қалыптасқан және бар бірқатар проблемаларды шешу оларға қатысы жоқ ЖЭК объектілерінің иығына ауыстыру арқылы ұсынылады. 

Бұл проблеманы шешу үшін, сондай-ақ жетекші Еуропа елдерінің тәжірибесін ескере отырып, қолданыстағы ЖЭК объектілері және есеп айырысу-қаржы орталығымен қол қойылған келісімдері бар іске асырылатын жобалар үшін электр энергиясын өндірудің жоспарлы және нақты мәндері арасындағы тәулігіне (сағатына емес) 10%-ға дейінгі диапазонда жол берілетін ауытқулардың шекті мәнін белгілеу ұсынылады. Бұдан басқа, ЖЭК объектілерін қажетті техникалық, ақпараттық-есептеу кешендерімен қамтамасыз ету үшін тестілік өтпелі кезеңді ұсыну мүмкіндігін қарастыру қажет.