The German federal enterprise for international cooperation (Халықаралық ынтымақтастық жөніндегі Германия қоғамы), Орталық Азиядағы жаңартылатын энергия көздері жобасы

Орталық Азия жаңартылатын энергия көздеріне негізделген, ауыспалы генерациясы бар энергетикалық жүйені кешенді өңірлік тәсіл арқылы құруға ерекше мүмкіндікке ие. Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан секілді әрбір ел өзіне тән сын-тегеуріндерге тап болса да, оларды ортақ қажеттіліктер, ресурстар және ұзақ уақытқа созылған өзара тәуелділік тарихы біріктіреді.

Өңірде 80 миллионнан астам адам тұрады, бұл ретте бірегей энергетикалық ресурстар біркелкі бөлінбейді. Атап айтқанда, Түрікменстанда, Өзбекстанда және Қазақстанда қазба отындарының ірі қорлары бар, ал Тәжікстан мен Қырғызстан су ресурстарының бірегей қорларына ие. Қазіргі уақытта Өзбекстан мен Қазақстан жаңартылатын энергия көздерін енгізу қарқынын белгілей отырып, күн және жел энергетикасын ілгерілетуде өңірдің қозғаушы күші болып табылады. Сонымен қатар, Тәжікстан мен Қырғызстан өңірлік теңгерім орталықтары болу мүмкіндігіне ие, өздерінің мол гидроэнергетикалық ресурстарын пайдалана отырып, ауыспалы генерациясы бар жаңартылатын энергия көздерінің тұрақтылығын қамтамасыз етіп, дамуын қолдай алады.

Аймақтағы энергетикалық ауысу тек экологиялық қажеттілік емес, сонымен қатар экономикалық, әлеуметтік және геосаяси қайта құру болып табылады. Орталық Азия климаттың өзгеруінің салдарын көптеген Еуропа елдеріне қарағанда қатты сезініп, экстремалды ауа райы жағдайлары, су тапшылығы және маусымдық электр энергиясының үзілуі сияқты мәселелерге тап болуда.  Күн және жел энергетикасының және энергияны сақтау жүйелерінің қуатын арттыру құрғақшылық кезеңінде қажетті электр энергиясын қамтамасыз ете алады және гидроэнергетикаға түсетін жүктемені азайтып, климаттық тәуекелдерді төмендетуі мүмкін.  Тұрақтылықты арттырумен қатар, жаңартылатын энергия көздеріне көшу экономикалық өсуге және жаңа жұмыс орындарын құруға ықпал етеді.

Қазақстан мен Орталық Азияның тұрақты болашағына экологиялық және әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешуге және жаңартылатын энергия көздерін интеграциялауды ілгерілетуге бағытталған Халықаралық ынтымақтастық жөніндегі Германия қоғамы — Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ) GmbH "Еуропалық одақ тұрақты Орталық Азия үшін: Орталық Азиядағы жаңартылатын энергетика (EURECA)" өңірлік жобасын жүзеге асыруда.

Жоба туралы

EURECA Орталық Азияның барлық бес елінің директивалық органдарына, энергия желілерінің операторларына және мемлекеттік органдарына жаңартылатын энергия көздерін дамыту мен интеграциялау үшін қажетті жағдайлар жасауда қолдау көрсетеді. Жоба Германияның Федералды экономикалық ынтымақтастық және даму министрлігінің тапсырысы бойынша және ЕО бірлесіп қаржыландыруымен жүзеге асырылып, трансшекаралық өзара іс-қимыл мен жекелеген елдер деңгейінде атаулы қолдау платформасын ұсынады. Ол климаттың өзгеруіне қарсы күрес, су ресурстарын басқару және энергетикалық ауысу саласындағы ортақ мақсаттарды алға тарта отырып, әрбір жеке елдің басымдықтарын ескереді.

"EURECA жобасының негізгі мақсаты – Орталық Азияның энергетикалық компаниялары арасындағы үйлестіруді, диспетчерлеуді және басқаруды оңтайландыру. Өңірлік алмасу мен серіктестікті дамыту – Орталық Азиядағы саяси серіктестеріміз, энергетика саласының мекемелері, университеттер, зерттеушілер және жеке сектор арасында ашық диалог алаңын құруға және еркін білім алмасуды ынталандыру да аса маңызды.

Жоба бір мезгілде климаттың өзгеруіне қарсы күресті, су ресурстарын басқаруды, сутегі энергетикасын дамытуды және энергия тиімділігін арттыруды қамтитын GIZ маңызды "жасыл" портфелін кеңейту және "Green Central Asia" ("Жасыл Орталық Азия") бастамасы шеңберінде Германияның Орталық Азиямен стратегиялық әріптестігін жалғастыру болып табылады. EURECA жобасы аймақтың тұрақтылығына және мұздықтар мен су, жер және топырақ сияқты басқа да маңызды көздер үшін климаттық тәуекелдерді азайтуға ықпал ете отырып, азық-түлік қауіпсіздігін, суға сенімді қолжетімділікті және адамдарға, өсімдіктерге және жабайы табиғатқа қолайлы жағдай жасауды қолдайды.

Сонымен қатар, жоба Еуропалық одақтың Орталық Азия алдындағы міндеттемелерін орындау бөлігіндегі бастамашыл қадам болып табылады. ЕО-ның "Global Gateway" бастамасы мен "Team Europe" бастамасы аясында ол ортақ құндылықтар мен өзара мүдделерге негізделген стратегиялық серіктестікке деген ортақ ұмтылысты көрсетеді. "Еуропалық одақ Орталық Азия үшін сенімді және болашаққа бағытталған серіктес болып қала береді, оның ұзақ мерзімді тұрақты дамуына инвестиция салып, өзара және тұрақты пайдаға ұмтылады.  Дәйектілік, болжамдылық және өршілдік біздің бірлескен күш-жігерімізді одан әрі анықтайды", – деп мәлімдеді Еуропалық кеңестің президенті Антониу Кошта Самарқандта өткен ЕО-Орталық Азия бірінші саммитінің қорытындысы бойынша.

ЕО-Орталық Азия бірінші саммиті, 2025 жылғы 4 сәуір

2025 жылғы 4 сәуірде Самарқандта "Орталық Азия – Еуропалық одақ" бірінші саммиті өтті. Саммитке Өзбекстан Республикасының Президенті Шавкат Мирзиёев төрағалық етті. Еуропалық одақ атынан Еуропалық кеңестің президенті Антониу Кошта және Еуропалық комиссияның президенті Урсула фон дер Ляйен қатысты.  Орталық Азия елдерінен президент Мирзиёевпен бірге: Қазақстан Республикасының президенті Қасым-Жомарт Тоқаев, Қырғыз Республикасының президенті Садыр Жапаров, Тәжікстан Республикасының президенті Эмомали Рахмон және Түрікменстан президенті Сердар Бердімұхамедов қатысты.

Соңғы жылдары жоғары деңгейдегі екіжақты кездесулер санының артуы және қарқынды дамып келе жатқан көпжақты және өңірлік күн тәртібінің аясында ЕО және Орталық Азия көшбасшылары стратегиялық әріптестік орната отырып, екі өңір арасындағы өзара қарым-қатынас мәртебесін арттыруға келісті. 

"Орталық Азиядағы өңірлік ынтымақтастықты нығайту, қазіргі сын-тегеуріндерді еңсеру және өркендеуді, тұрақты дамуды қамтамасыз ету, энергетикалық ауысуды және көміртексіздендіруді жеделдету, сондай-ақ тұрақтылықты, қауіпсіздікті және тату көршілік қатынастарды нығайту мақсатында анағұрлым тығыз әріптестікті дамыту үшін елеулі күш-жігер жұмсалды. Осыған байланысты Еуропалық одақ Орталық Азия мемлекеттері басшыларының тұрақты консультативтік кездесулері арқылы өңірлік ынтымақтастықты нығайтуға қатысты мақұлдауын білдірді. Еуропалық одақ сондай-ақ өңірлік интеграцияны одан әрі дамытуға бағытталған ағымдағы және болашақ бастамаларды қолдауға дайын екенін білдірді".

Жоспарлаудан әрекетке

2024-2025 жылдары EURECA командасы сұхбаттар мен консультациялар жүргізіп, өңірдің негізгі серіктестерімен жұмыс істеді. Ұлттық және өңірлік қатысушылармен осындай мазмұнды пікірталастар жобаның негізгі мақсаттары мен бағыттары туралы жалпы түсінік қалыптастыруға көмектесті.

EURECA мақсаты – тиімді саясатты әзірлеуде, цифрлық құралдарды енгізуде және желілерді басқару тәжірибесін жетілдіруде серіктестерге қолдау көрсете отырып, жаңартылатын энергетиканы дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасау. Жоба сондай-ақ донорлар арасындағы іс-қимылдарды одан әрі үйлестіруге, бұрын қабылданған күш-жігерге сүйенуге және өңірдің энергетикалық ауысу процесінде сабақтастықты қамтамасыз етуге бағытталады.

Жоспарланған іс-шаралар аймаққа икемді энергетикалық жүйелерді жоспарлауға және басқаруға көмектеседі, сонымен қатар серіктестерге айнымалы генерацияланатын жаңартылатын энергия көздеріне инвестиция тартуға қолдау көрсетеді деп күтілуде.

Еуропада оқыту және ынтымақтастық

2025 жылдың қазан айында EURECA жобасы Орталық Азия делегациялары үшін Бельгияға өңірлік оқу турын ұйымдастырады. Топтың құрамына энергетикалық саясат және реттеу саласында шешім қабылдайтын негізгі тұлғалар, сондай-ақ Өңірлік үйлестіру диспетчерлік орталығының өкілдері кіреді.

Бельгиялық әріптестерімен көптеген кездесулерден басқа, тур Орталық Азия қатысушыларына байланыс орнатуға, тәжірибе алмасуға және өзара жаңа идеяларды талқылауға бірегей мүмкіндіктер ұсынады.

Турда қолдау шараларын, икемді желілерге арналған қаржы құралдарын, сақтау технологияларын, цифрлық шешімдерді және институционалдық өзара әрекеттесу үлгілерін қамтитын жаңартылатын энергияны айнымалы интеграциямен біріктіру бойынша еуропалық тәжірибе ұсынылады.

Турдың соңында қатысушылар жалпы басымдықтарды келісуді, трансшекаралық электр энергиясы саудасын кеңейту бойынша нақты қадамдарды айқындауды және өңірлік ынтымақтастық үшін жаңа мүмкіндіктер ашуды жоспарлап отыр.

Орталық Азия Global Gateway 2025 форумында

Сонымен қатар, Орталық Азия елдерінің министрлері мен министрлерінің орынбасарлары 2025 жылғы 9-10 қазанда өтетін "Global Gateway" екінші форумына қатысу үшін Брюссель қаласына барады.  2023 жылғы бірінші форумның сәттілігіне сүйене отырып, іс-шара күрделі геосаяси және экономикалық жағдайда тұрақты инвестициялық серіктестіктерді кеңейту мүмкіндіктерін талқылау үшін үкіметтердің, қаржы институттарының, жеке сектордың және азаматтық қоғамның жоғары лауазымды өкілдерін жинайды.

Расталған спикерлер арасында – Еуропалық комиссия президенті Урсула фон дер Ляйен, Халықаралық серіктестік бойынша еуропалық комиссар Йозеф Сикела, Орта теңіз мәселелері бойынша еуропалық комиссар Дубравка Шуйца және Кеңею мәселелері бойынша еуропалық комиссар Марта Кос бар, бұл Еуропалық одақтың серіктес аймақтармен ортақ стратегиялық басымдықтар аясындағы өзара іс-қимылға бейілдігін айқын көрсетеді.

2021 жылы басталған Global Gateway бастамасы Еуропалық одақтың цифрлық, энергетикалық және көлік салаларында ақылды, жасыл және қауіпсіз байланыстар құру, сондай-ақ жаһандық ауқымда денсаулық сақтау, білім беру және ғылым жүйелерін нығайту бойынша негізгі стратегиясын ұсынады. 300 млрд еуроға дейін инвестицияларды жұмылдыру мақсатында Team Europe тәсілі шеңберінде ЕО институттарының, оның қатысушы елдерінің және халықаралық даму банктерінің ресурстары мен тәжірибесі пайдаланылады, жеке сектордың капиталын тарту күшейтіледі.

Демократиялық құндылықтарға, ашықтық қағидаттарына және жоғары экологиялық және әлеуметтік стандарттарға сүйене отырып, "Global Gateway" бастамасы сапалы инфрақұрылымды іске асыру және тең құқылы әріптестікті дамыту есебінен жаһандық инвестициялық алшақтықты қысқартуға бағытталған.

Орталық Азия елдері үшін форумға қатысу Еуропалық одақпен байланыстарды нығайтуға, трансформациялық жобаларды зерделеуге және өңірлік басымдықтарды орнықты және тұрақты өсудің неғұрлым кең жаһандық күн тәртібімен келісуге арналған платформаны ұсынады.

Мұндай іс-шаралар өңірдің халықаралық мәртебесін арттыру және тұрақты инфрақұрылым, таза энергияға көшу және климаттық тәуекелдерге төзімділік саласындағы жаһандық шешімдер кезінде Орталық Азияның мүдделерін есепке алуды қамтамасыз ету үшін өте маңызды. EURECA жобасы жаңа жаһандық серіктестіктер ашуға, инвестициялар тартуға және бүкіл өңірге ұзақ мерзімді пайда әкелетін жобаларды іске асыруды жеделдетуге жәрдемдесу мақсатында өз серіктестеріне дәл осындай мүмкіндіктерді ұсынуға ұмтылады.