Огуз Тосун, Аймақ басшысы -Түркия және БВСА, EKI Energy Services Limited (EKI)

CBAM Қазақстан экономикасына қалай әсер етеді?

Климаттық дағдарыстың қолайсыз әсерлері күн сайын жиілеп бара жатқандықтан, парниктік газдардың антропогендік шығарындыларын азайту маңызды бола түсуде. Бұл тұрғыда көміртегі бағасы деп аталатын қатаң көміртексіздендіру саясаты бар. Көміртегі шығарындыларына баға белгілеу құралының тиімділігінің артуына қарай көміртегі шығарындыларына баға белгілеу бойынша шаралар қолданатын елдерде көміртекті көп қажет ететін өндірістерді көшіру тәуекелі артады. Осы экономикалық қатердің алдын алу үшін бүкіл әлемде климаттың өзгеруімен күресті жақсартумен қатар, ЕО Еуропа үшін Жасыл пактінің (EGD) шеңберінде Трансшекаралық көміртекті реттеу тетігін (яғни, CBAM) енгізді. ЕО-мен тікелей сауда қатынастары бар елдер үшталарының бағаларымен реттелмейтін елдер үшін ықтимал салдарлар мен тәуекелдерді бағалау өте маңызды. Мысал ретінде, бұл елдер CBAM Қазақстан экономикасына әсер етеді деп күтеді, ал елдің экологиялық амбициясы артуы мүмкін.

Алғы сөз

Дүниежүзілік банктің мәліметтері бойынша (2020 жыл) бүкіл әлемдегі антропогендік қызмет жыл сайын атмосфераға 55 гигатон CO2E парниктік газдар (ПГ) шығарындыларын шығарады. Шығарындылардың мұндай үрдісі атмосфераға парниктік газдар шығарындыларының миллионға 412,89 бөлігіне (ppm) дейін өсуіне әкелді, бұл адамзат үшін қауіпсіз деңгейден едәуір жоғары. Атмосферадағы парниктік газдар концентрациясының осындай күтпеген деңгейінің салдарын (яғни, климаттың өзгеруін) ескере отырып, адамзат атмосфераға шығарындылардың азаюына айтарлықтай жауап береді. Басқаша айтқанда, адамдар өздерінің өмір салтын (яғни, экономиканы) мүмкіндігінше тезірек көміртексіздендіруі тиіс. Бұл тұрғыда әр түрлі елдерде/аймақтарда қолданылатын көміртегі бағасының 64 құралы парниктік газдар шығарындыларын 23%-ға төмендету қабілетімен үлкен назар аударады (Дүниежүзілік банк, 2020).

1-сурет көрсетілгендей, жақында жарияланған зерттеу көміртегі бағасының құралдары үкіметтерге 2007 жылдан кейін көміртегі шығарындыларының өсуін бәсеңдетуге қалай көмектескенін көрсетті. Зерттеулерге сәйкес, көміртегі бағасын қолданбайтын елдердегі шығарындылардың өсу қарқыны екі онжылдықта салыстырмалы түрде төмендеді, ал осы құралды қолданатын басқа елдерде көміртегі шығарындыларының өсу қарқыны айтарлықтай қысқарды.

Шығарындыларға арналған квоталар саудасының ЕО жүйесі және көміртекті көп қажет ететін өндірісті көшіру тәуекелі

Әлемдегі көміртегі бағасының ең сыналған құралы бола отырып, ЕО шығарындылар квоталарын сату схемасы көміртегі бағасының барлық құралдарының ішіндегі ең сәтті болып табылады. Мысалы, ол ЕО шығарындыларының 45%-ын жабады, ЕО шығарындыларына квота (EUA) 2021 жылдың шілдесінен 2022 жылдың шілдесіне дейін шығарындылардың тоннасына 77-96 еуро аралығында сатылды; енгізілген сәттен бастап 80.7 млрд. еуродан астам қаражат жиналды (ICAP, 2022).

Екінші жағынан, көміртегі шығарындыларына сәтті баға белгілеу реттелетін секторлар үшін экономикалық қауіп тудырады, оны көміртекті көп қажет ететін өндірістерді ауыстыру деп атайды. Көміртекті көп қажет ететін өндірістерді ауыстыру көміртегі шығарындыларын реттеуді болдырмау үшін жұмсақ климаттық заңдары бар басқа елге/аймаққа көміртегі бағасымен реттелетін компаниялардың штаб-пәтерлерін көшіру тәуекелі (Tosun, 2019). Бұл жағдайда осы компанияларға тиесілі шығарындылар азаймайды, бірақ жай ғана басқа жерде болады (яғни, трансшекаралық көміртегі салығынан тыс). Мысалы, көрсетілгендей, ЕО шекараларында көміртекті көп қажет ететін өндірістерді ауыстыру тәуекеліне бейім секторлар бар, олар 3-суретте көрсетілген. Осылайша, Еуропалық комиссия сияқты юрисдикциялар көміртекті көп қажет ететін өндірістерді ауыстырудың осы тәуекелін болдырмау үшін жаңа саясат қабылдайды.

ЕО шекараларында ластану көздері арасында шығарындыларға квоталарды (EUA) бөлудің екі әдісі бар. Біріншісі квоталарды ақысыз бөлу (яғни, кәсіпорындарға рұқсат беру), ал екіншісі квоталарды аукциондар арқылы бөлу. Екінші нұсқада юрисдикция негізінен реттелетін ұйымдардан көміртегі кірісін алады. Мұнда қисынды сұрақ туындайды, мысалы, ластану көздеріне шығарындыларға рұқсатты оларды сату орнына (яғни, аукционға шығару) неге тегін беру керек? Жауап көміртекті өндірісті тасымалдау қаупі. ЕО квоталық сауда жүйесі өзінің 3-ші кезеңін аяқтап, 2022 жылдан бастап 4-ші кезеңге өтті. Бастапқы кезеңдерде ЕО шекарасындағы импорт иелерінен саладағы ойыншылардың бәсекеге қабілеттілігін қорғау үшін ЕО квоталарды бөлудің осы әдісін қолданды. Алайда, бұл шешім кейбір экологиялық және экономикалық проблемаларды біріктірді.

Еуропалық қоршаған ортаны қорғау агенттігінен алынған 4-сурет (2020) ЕО-ның шығарындыларға тегін бөлінетін квоталарының көлемін және ЕО квоталарының сауда жүйесін енгізу басталғаннан бері тиісті реттелетін секторларға тиесілі верификацияланған шығарындылардың көлемін көрсетеді. Осылайша, осы суретте назар аударатын екі негізгі түсінік бар. Біріншіден, ЕО квоталық сауда жүйесін енгізудің бастапқы кезеңдерінде берілген квоталардың көлемі белгілі бір секторға жататын верификацияланған шығарындылардан асып түсетіні байқалады, яғни ЕО квоталық сауда жүйесі қоршаған ортаның тұтастығын жоғалтады. Екіншіден, ЕО квоталық сауда жүйесі аукционнан сатылмаған, бірақ тегін бөлінген квоталардағы ақшаны жоғалтты. Мысалы, Carbon Market Watch еуропалық үкіметтік емес ұйымы квоталарды сату жүйесі (5-сурет) арқылы реттелетін ұйым алған қосымша ақшаға назар аудара отырып, кәсіпорындарға квоталар беруге қарсы науқан ұйымдастырды. Осы саяси алаңдаушылықтарға жауап ретінде Еуропалық кеңес (ЕК) көміртекті жоғары технологиялық өндірістің ауысуымен күресудің басқа және ұзақ мерзімді әдісін бейімдеуге шешім қабылдады, оны Трансшекаралық көміртекті реттеу механизмі (CBAM) деп атайды.

Трансшекаралық көміртекті реттеу тетігі 

 Трансшекаралық көміртекті реттеу тетігінің идеясы бұл ЕК саласына қатысушылардың өнеркәсіптік бәсекеге қабілеттілігін қорғауға ғана емес, сонымен қатар 2050 жылға қарай климаттық бейтараптыққа көшуге ықпал етуге бағытталған климаттық саясат. Еуропалық кеңес 2022 жылдың 15 наурызында CBAM жалпы тәсілдері туралы келісімге қол жеткізгенін жариялады. Осы жаңа көміртегі шығарындыларына баға белгілеу шарасының көмегімен ЕК-ға кірмейтін, олар шығарылған елдердегі көміртегі шығарындыларына баға белгілеу құралымен (мысалы, көміртегі шығарындыларына салық немесе шектеу және сауда-саттық) реттелмейтін немесе аз дәрежеде реттелмейтін компаниялар Еуропалық кеңестің «Темір өнеркәсібі және болат, цемент, тыңайтқыштар, алю­миний және электр энергиясы» сияқты белгілі бір салаларынан экспортты жүзеге асыру үшін көміртегі шығарындыларына трансшекаралық салық салумен (қосымша) реттелетін болады.

CBAM туралы алғашқы ресми қауесеттер пайда болғаннан бері көптеген техникалық мәселелер бүкіл Еуропада және оның жетекші сауда серіктестері арасында талқыланды. Негізгі мәселелер Кесте1келісім жарияланғанға дейін айтылған үміттерге сәйкес шешіледі.

Трансшекаралық көміртекті реттеу тетігі 

ЕК CBAM енгізудің екі негізгі мақсатын көздейді. Бірінші мақсат еуропалық сала ойыншыларының бәсекеге қабілеттілігін көміртекті өндірісті ауыстырудың экономикалық әсерінен қорғау, екінші мақсат нарықтық құралдар арқылы көміртексіздендіру саясатын ынталандыру арқылы ЕО шекарасынан тыс климаттық әрекеттерді күшейту. Бұдан басқа, CBAM көмегімен ЕК әлемдік экономиканы Париж келісіміне сәйкестікке келтіру үшін климаттың өзгеруі саласындағы жаһандық әрекеттерді ынталандыруға ниетті.

Тақырыптық зерттеу: CBAM және Қазақстан ықпал ету ауқымы

Қазақстан 20,51 млрд АҚШ доллары мөлшерінде тіркелген еуропалық импорттың жиынтық көлемін Кесте2Қазақстанның түрлі салаларынан ЕК-ға экспорттық қызмет көлемін назарға ала отырып, алдағы CBAM әсер ететін елдердің бірі болады. Осы санды ескере отырып, ЕК трансшекаралық көміртекті реттеу тетігін енгізу жөніндегі оқиғаларды дамыту Қазақстан сияқты оның сауда әріптестерінің назарын аударуы тиіс. Қазақстан экономикасы шығарындылар саудасының ұлттық схемасымен реттелетініне қарамастан, Қазақстанның квоталар саудасы жүйесіне қатысты амбицияларының деңгейі ЕК CBAM қолайсыз экономикалық салдарының алдын алу үшін жеткілікті жоғары емес. Осылайша, Қазақстанның ЕК-ға экспорт бөлігіндегі бәсекеге қабілеттілігіне тізімдегі бәсекелестермен салыстырғанда қауіп төніп тұр.

Климат, даму жөніндегі нысаналы топ және халықаралық валюта қоры (КНТ-ХВҚ) жақында жүргізген зерттеу Қазақстанның CBAM-ға қатысты экономикалық тәуекел деңгейін көрсетеді. Зерттеуде Қазақстанның 2026 жылға арналған парниктік газдар шығарындылары кадастрының болжамды деректері, сондай-ақ ЕО квоталарымен сауда жүйесінің баға белгілеу сценарийлері қарастырылған, олар 3-кестеде келтірілген:

Осы сценарийлерді қарастыра отырып, ЕК CBAM-ның Қазақстан экономикасына әсерінің шамасы бірнеше параметрлер бойынша 4-кестеде келтірілген.

Біріккен Ұлттар Ұйымының Сауда және даму жөніндегі конференциясы (ЮНКТАД) зерттеулерінің басқа түсіндірмесінде CBAM Қазақстан экономикасының экологиялық тұтастығын қалай арттыратыны туралы мәселе қарастырылуда. Зерттеуде айтылғандай, парниктік газдардың ұлттық шығарындылары CBAM енгізілген жағдайда 0.83%-ға төмендеуі мүмкін, мұнда ЕО шығарындыларына квота 44 АҚШ доллары/т, ал ЕК шығарындыларына квота 88 АҚШ доллары/т бағамен сатылатын 1.24%-ға төмендейді. Осыған байланысты Қазақстанның тиісті реттеуші органдары көтеруі қажет мәселе мынадай: Қазақстан шекарасындағы көміртегі кірістерінің сол көлемін пайдалана отырып және саладағы еуропалық бәсекелестерге әлеуетті қаржылық ағымдардан аулақ бола отырып, осы ең төменгі климаттық мақсатқа қалай қол жеткізуге болады?

Қорытынды

Көміртек бағасына қатысты әрдайым баға белгілеу нақты экономикаларға қауіп төндіреді деген кейбір дәлелдер бар. Алайда, Еуропа үшін Жасыл пактінің (EGD) шеңберінде Трансшекаралық көміртекті реттеу тетігі сияқты қазіргі заманғы климаттық ережелер талап ететін жаңа климаттық режим дәуірінде іс жүзінде көміртекті реттеуге қарсы мұндай дәлелдер ұлттық деңгейде де, халықаралық деңгейде де экономикаға пайда әкелмейді. Көміртегі шығарындыларын әлсіз реттеуді енгізетін Қазақстан сияқты елдер бірнеше шетелдік климаттық әрекеттерден туындауы мүмкін жаңа климаттық режимнің талаптарына дайындалуы қажет. Қазақстан ЕК СВАМ-ға жауап ретінде алғашқы қадам жасағанына қарамастан, оның экономикасы Еуропалық одақ және трансшекаралық көміртекті реттеудің өз құралдарына дайындалып жатқан көптеген басқа елдер сияқты өзінің сауда серіктестері иелік ететін көміртектің жоғары бағасына байланысты әлі де қауіп төндіруде, мысалы Қытай немесе АҚШ. Шынында да, кестеден көрініп тұрғандай, Қазақстан сияқты дамушы экономикаларды Еуропа үшін Жасыл пактіге бейімдеу оларды реттеуге қарағанда арзанырақ екенін түсінуге болады. Осылайша, Қазақстанның квоталар саудасының қолданыстағы жүйелерін жақсарта отырып, Трансшекаралық көміртекті реттеу тетігімен байланысты әлеуетті тәуекелдерге дайындық жақсы бастама болуы мүмкін. Орта мерзімді перспективада көміртегі шығарындыларына баға белгілеуді жалпы экономикалық реттеуді енгізу ең жақсы стра¬тегия болады, онда көптеген салалар жаңа климаттық режимнің салдарын барынша жақсы шешу үшін көміртектің әділ экологиялық бәсекеге қабілетті бағалары бойынша шығарындылардың барлық үш түрі бойынша реттеледі.