QAZAQ GREEN. ҚР Президенті жанындағы Жасыл экономика жөніндегі кеңестің мүшесі, «Жасыл Академия» ғылыми-білім беру орталығының директоры Бақыт Есекина Qazaq Green-ге Давос форумы барысында ДЭФ-тің көміртегі бейтараптығына қол жеткізу стратегиясына ұсынымдары және қазақстандық стратегияның алдағы әзірленетін ережелері туралы хабарлады.

Жергілікті соғыстар мен азық-түлік дағдарысына байланысты қазіргі заманның жаңа сын-қатерлеріне қарамастан, ұлттық экономиканы басқару процестері көміртексіздендіру, технологиялық жаңғырту және ESGe интеграциясы қағидаттарына негізделген жаһандық энергияға көшу проблемасы жаһандық дамудың күн тәртібінде басты мәселе болып қала береді.

Қазақстан 2060 жылға дейін көміртегі бейтараптығына қол жеткізу бойынша өзіне міндеттеме алды. Халықаралық тәжірибе көрсетіп отырғандай, көміртегі бейтараптығына көшудің негізгі элементі көміртексіздендіруді ынталандыратын көміртекті реттеудің тиімді жүйесін енгізу болып табылады.

Көміртекті реттеу жүйесін түбегейлі жетілдіру

Қазақстандағы көміртекті реттеудің қолданыстағы жүйесі парниктік газдар шығарындыларын азайту бойынша ел алған міндеттемелерге қол жеткізуге мүмкіндік бермейді және түбегейлі жетілдіруді қажет етеді.

Парниктік газдар шығарындыларына квоталар саудасы да тиісті ынталандырушы әсерге ие емес. СТВ және ModernTradingSolution компаниясымен тең квоталармен сауда-саттықты жүзеге асыратын қазақстандық CCX (CaspyCommodityExchange) компаниясының деректеріне сәйкес 2021 жылы сауда-саттықта көміртегі бірліктерінің құны 1-1, 2 доллар деңгейінде болды, ал ЕО-да көміртектің бағасы СО2 тоннасы үшін 70 доллардан асады. Париж келісімінің міндеттемелері шеңберінде ЭГТРМ әзірлеген жаңартылған ҰДАҮ (2021-2025 жылдарға ҚР ұлттық деңгейде айқындалатын үлесі) көміртегі бірлігінің бағасын 2023-2025 жылдары 16,9 АҚШ долларына дейін және 2026-2030 жылдары 50,8 долларға дейін арттыруды көздейді. Парниктік газдар шығарындылары үшін осындай бағаға қол жеткізу үшін көміртекті реттеу жүйесінің тиімділігін арттыру, шығарындыларды азайтуды ынталандыру және жасыл технологияларды енгізу бойынша шұғыл шаралар қабылдау қажет.

Осыған байланысты, қазіргі уақытта Ұлттық экономика министрлігі ұлттық сарапшылардың қатысуымен әзірлейтін Қазақстанның төмен көміртегі бейтараптығына қол жеткізу стратегиясы (бұдан әрі - стратегия) төмен көміртекті технологияларды әзірлеуді және енгізуді ынталандыру жөніндегі жүйелі шараларды көздеуі тиіс.

Өкінішке қарай, қажетті технологиялық шешімдер, соның ішінде сутегі, биоэтанол, геотермалдық энергияның нөлдік көміртегі өндірісі әлі коммерциялық бәсекеге қабілетті болған жоқ, сондықтан Үкімет өнеркәсіпті және, ең алдымен, оның негізгі салаларын технологиялық жаңғырту бағдарламасын қабылдауы қажет.

Давос қатысушыларының пікірінше, төмен көміртекті дамуға көшудің келесі маңызды бағыты әділ көшу және жұмыс орындарын құру болуы керек - қиын жағдайға тап болған салалар, әсіресе технологиялық өзгерістерге байланысты. Көміртегі бейтараптығына әділ ауысуды қамтамасыз ету үшін климаттық іс-әрекеттің ауыртпалығы мен пайдасын әр түрлі әлеуметтік топтар арасында әділ және қолайлы түрде бөлуге, көміртексіздендіру және климаттың өзгеруіне бейімделу саясатынан зардап шеккен салалар мен аймақтарда жаңа мүмкіндіктер жасауға мүмкіндік беретін қосымша заңнамалық, саяси және экономикалық шаралар қабылдау қажет.

Көміртегі бейтараптығына көшу елдің экономикалық құрылымының трансформациясына әкелетіні сөзсіз, бұл ретте көмір өндірудің және елдің энергетикалық теңгерімінің 60%-дан астамын құрайтын көмір электр генерациясының қысқаруына байланысты энергетика секторында негізгі сын-қатерлер күтілуде. ҚР Энергетика министрлігінің алдын ала сараптамалық деректеріне сәйкес, көмірден бас тарту және экономиканы көміртексіздендіру бойынша басқа да іс-әрекеттер көмір өндіру, энергия өндіру саласында 27 мың жұмыс орнын босатуға, ал басқа да ілеспе салалардың қызметкерлерін ескере отырып, шамамен 35 мың жұмыс орнын босатуға алып келеді.

Осыған байланысты энергетикалық трансформация процесінде жұмысынан айырылуға бейім қазба отынын өндірумен байланысты қызметкерлер әлеуметтік қорғау шараларымен, қайта оқыту және қайта даярлау бағдарламаларымен, шығарындылары төмен салаларда жаңа жұмыс орындарын құрумен қорғалуы тиіс. Осы санаттағы адамдар үшін жаңа «жасыл» салалардағы қызметті жүзеге асыру мақсатында баламалы жұмыспен қамтуды және қайта даярлауды ұсынатын бағдарламалар әзірлеу қажет.

ДЭФ-тің климат саласындағы және төмен көміртекті дамуға көшу жөніндегі ұсынымдарын қорытындылай келе, Қазақстанға, сондай-ақ қазба отындарын қарқынды пайдалануды жалғастыратын басқа елдерге 2060 жылға қарай көміртегі бейтараптығына қол жеткізу қиын болатынын атап өту қажет. ХЭА деректері бойынша, бұл үшін елдер жаһандық ЖІӨ-дегі энергия шығындарының үлесін 2035 жылға қарай 8%-дан 25%-ға дейін арттыруы қажет. Біздің елімізде қойылған мақсатқа қол жеткізу үшін McKinsey компаниясының зерттеулеріне сәйкес, көміртексіздендіруге инвестициялар үлесін орташа әлемдік көрсеткіштің 7,5%-ына қарағанда ЖІӨ-нің 15%-ына дейін арттыру қажет.

Көміртегі бейтараптығына қол жеткізу бойынша ДЭФ ұсынымдары:

• Халықаралық климаттық мақсаттар ішкі саясат арқылы заңды түрде бекітілуі керек.

• Энергетикалық қауіпсіздікті жоспарлау «дәл мерзімінде» жоспарлаудан осы шешімдерге инвестицияларды ынталандыру үшін нарықтық тетіктерді пайдалана отырып, жеткілікті резервтік қуаттар мен сақтау инфрақұрылымын ұстауды талап ететін «кез келген жағдайда» жоспарлауға көшуге тиіс. Энергия тиімділігі мен энергия үнемдеу энергетикалық қауіпсіздік саласында қосымша артықшылықтар мен рөл атқаруы керек.

• Экологиялық таза энергетикаға инвестициялар тәуекелін төмендету капитал ағынын ұстап тұру үшін аса маңызды.

• Теңдік пен әділеттілік мәселелері энергетикалық ауысуда басты орынға ие болуы керек. 

Соңғы онжылдықтарда энергияға деген сұраныстың салыстырмалы икемділігіне байланысты энергияның жоғары бағасы тұтыну бағаларының инфляциясының жоғары деңгейіне ықпал етті. Біріншіден, халықтың осал топтары мен шағын кәсіпорындар зардап шегеді, бұл жаңа энергетикаға көшу кезінде теңдік пен әділеттілік мәселелерін көрсетеді. Энергияның қолжетімділігін сақтау тек экономикалық өсу мен әлеуметтік әл-ауқат үшін ғана емес, сонымен қатар климаттың өзгеру саясатын қолдау үшін де өте маңызды.Осыған байланысты осал топтар мен шағын бизнес үшін тең қолжетімділікті қамтамасыз ету үшін ұзақ мерзімді жүйелі шешімдер қабылдау талап етіледі.

Естеріңізге сала кетейік, Дүниежүзілік экономикалық Форум (ДЭФ) 2022 жылғы 23-26 мамырда Давоста өтті және екі мыңнан астам қатысушыны жинады: танымал саясаткерлер, бизнесмендер және жаһандық даму саласындағы сарапшылар.