Жаһандық «жасыл» трансформация үшін инновациялық шешімдерді ұсынуға маманданған Global Factor халықаралық сарапшылар тобы Қазақстанға келді. Сарапшылар климаттық күн тәртібінің Қазақстан экономикасына әсерін, сондай-ақ елдің энергетикалық ауысуға дайындығын зерттеу үшін мемлекеттік сектор және жеке кәсіпорындар өкілдерімен бірқатар кездесулер өткізді. «Qazaq Green» журналына берген сұхбатында Global Factor мамандар тобы Қазақстандағы төмен көміртекті даму және жұмыс нәтижелері туралы өз көзқарасын ұсынды.

QG: GIZ өнеркәсіпшілер мен шешім қабылдайтын адамдар арасындағы диалогтан қандай нәтиже күтеді? Көміртексіздендіру кезеңінде өнеркәсіптің қажеттіліктері туралы салалық зерттеуде қандай нақты мәселелер қарастырылады?

Global Factor consulting энергетика департаментініңбасшысы Крейг Мензис:

Өнеркәсіпшілер мен Қазақстанда шешім қабылдайтын адамдар арасындағы диалог көміртексіздендіруді ұзақ мерзімді жоспарлау үшін процестерді,әдіснамалар мен құралдарды әзірлеуге ықпал етеді деп күтілуде.

Өнеркәсіп және нарық ойыншыларына көміртексіздендіру шараларының экономикалык, орындылығы мен тартымдылығын көрсететін өнімдер әзірленеді. Осы компанияларды халықаралык, жылдам көміртексіздендіру жағдайында негізгі тәуекелдерден қорғайтын шешімдер ұсынылады.

Бұл климаттыңөзгеруі мен экономиканың мақсаттарын тұрақты және климаттықбейтарап дамуүшін үлкен әлеуетпен біріктіру үшін қажет. Қазақстандық өнеркәсіп (және металлургиялық өндіріс секторы) өз көрсеткіштерін елдіңалдағы жаңартылған NDC (Ұлттық деңгейде айқындалатын салым) мәніне сәйкестікке келтіруі қажет. Қазақстан 2060 жылға қарай климат бейтараптығына қол жеткізуге ұмтылады.

Салалық зерттеу өнеркәсіпте жаңартылатын энергияны пайдалану және металлургия саласының қатысушылары үшін көміртексіздендіру нұсқалары сияқты тақырыптарды қарастырады.

Зерттеу қазақстандык, компаниялардыңбәсекеге қабілеттілігін төмендетпей, металлургия секторын көміртексіздендіру жолдарын ұсынады. Мысалы,ол ЕО-да енгізілген көміртекті шекаралык, алымды түзету тетігінің (CBAM) металлургия секторы компанияларының экспортына әсерін қарастырады.

Жоба сонымен қатар сала өкілдерімен және мүдделі тараптармен кең консультацияларды, сондай-ак, көміртексіздендіру шараларына қатысты олардың қажеттіліктерін біріктіруді, кедергілерді, проблемаларды және оларды еңсеру жолдарын бағалауды көздейді.

QG: Неліктен «жасыл» энергетикаға кешу Қазақстан өнеркәсібі үшін соншалықты маңызды және салаларды көміртексіздендіру үшін ел билігі қандай нақты шешімдер қабылдауы қажет?

Алекс Болога, Global Factor Consulting:

Қазақстан Үкіметі өршіл мақсат қойды: 2030 жылға қарай электр генерациясы құрылымында жаңартылатын энергия көздерінің(ЖЭК) үлесі 15% құрауы тиіс. Осы мақсатқа жеткенде парниктік газдар шығарындылары шамамен 8 миллион тоннаға азаяды деп күтілуде.

Қазақстанның энергетикалық секторының басты проблемасы генерациялаушы куаттардың едәуір бөлігін құрайтын кеңес дәуіріндегі ескірген көмір электр станциялары. ЖЭК-тен электр энергиясын өндіру үшін елде шикізат баржел және күн сәулесі. Алайда, қазіргі уақытта осы көздерден электр энергиясын өндіруге арналған жабдықтардың жаппай өндірісі жоқ.

Жел энергетикасы мен ЖЭК экономиканың бәсекеге қабілетті және жетекші секторына айналуы үшін шикізат пен өткізу нарықтарының болуы ғана емес, сонымен қатар ілеспе салалардың дамуы да қажет. Бұл кластерлерге біріктірілген кәсіпорындар,олар электр энергиясын өндірумен, тасымалдаумен және сатумен айналысады, сымша құн тізбегін жасайды жобалаудан бастап соңғы өнімге дейін, тіпті ЖЭК қалдықтарын экологиялық таза қайта өңдеуге дейін. Мұндай тәсіл өндірісті масштабтау тиімділігі есебінен ЖЭК қондырғылары үшін компоненттердің бағасын төмендетуге мүмкіндік береді.

Қазақстанда ЖЭК-саласын дамыту үшін бірқатар міндеттерді шешу қажет:

1.           Жаңа ЖЭК-объектілерді энергия жүйесіне қосуды және электр энергиясын берудің басымдылық тәртібін реттейтін нормативтік-құқықтык, актілер жасау.

2.           Заңнамалық базаны әзірлеу және «жасыл» электр энергиясына бәсекелестік тарифтерді белгілеу.

3.           ЖЭК үшін куаттарды теңгерімдеу проблемасын шешу олардың Қазақстанның электр генерациясы құрылымындағы үлесінің өсуін жеделдетуге мүмкіндік береді.

4.           Күн және жел электр станцияларын өндіру және қызмет көрсету, сондай-ак, пайдаланылғанЖЭК техникалык, ресурстарын экологиялык, кәдегежарату және қайта өңдеуүшін меншікті технологиялар мен инфрақұрылымды дамыту.

QG: Svevind Energy Group Қазақстанда жасыл сутегі өндіретін зауыт салады. «Жасыл» сутегінің сутектің басқа түрлерінен айырмашылығы неде және өндіріс, тасымалдау және пайдалану тұрғысынан қандай қиындықтар болжанады?

Абдул Кадер, Global Factor consulting:

Жасыл сутегі кун, жел, су электр станциялары, био­масса немесе екеуінің комбинациясы сияқты жаңартылатын энергия көздерін пайдаланып суды электролиздеу арқылы өндіріледі. Сутегіні қазба отындарынан (көмір, мұнай және табиғи газ) синтездеу арқылы да алуға болады.

• Сұр сутегі метанның бу риформингі (SMR) процесін қолдана отырып, қазба отындарынан, негізінен табиғи газдан өндіріледі. Қазіргі уақытта бұл ең көп таралған әдіс.

•   Қоңыр сутегі көмірді газдандыру арқылы алынады.

•   Егер сұр немесе қоңыр сутегі көміртекті тұтумен және сақтаумен (CCS) қатар журсе, оны көгілдір сутегі деп атайды. Дегенмен, CCS технологиясы қиын әрі қымбат.

Осылайша, жасыл сутегі оныңөндірісі толығымен шығарындылармен бірге журмейтін және климаттың өзгеруімен куресудің ең таза нұсқасы болып келетін сутектің жалғыз турі болып табылады.

Алайда жасыл сутегі өндірісі уш негізгі проблемамен байланысты:

• Электролиз бұл оның құнын төмендету үшін қосымша зерттеулер мен әзірлемелерді қажет ететін қымбат процесс.

• Электролиз үшін электр энергиясы мен судың көп мөлшері қажет.

•   Қажетті электр энергиясын өндіру үшін жаңартылатын энергия инфрақұрылымына қомақты инвестициялар.

Сутегіні тасымалдау

Жасыл сутегі газ тәрізді немесе сұйық күйде тасымалданады немесе құбырлар, резервуарлар немесе кемелер арқылы аммиак, метанол немесе диметил эфиріне айналады.

Әр тасымалдау нұсқасымен байланысты қиындықтар төменде келтірілген:

1.   Сұйык, куй улкен көлемді тасымалдауға мумкіндік береді, бірақ сұйылту процесі арқылы криогендік температураға дейін (-253 “C-ден төмен) салқындатуды қажет етеді. Сұйық сутегіні тасымалдауға арналған танкерлер мен кемелер онымен осындай температурада жұмыс үшін арнайы жабдықталуы тиіс.

2.    Тасымалдау кезінде сутегіні таза ұстау.

3.           Сутегіні тасымалдау және тарату ерекше қауіпсіздік проблемаларын тудырады. Оның кең тұтанғыштық ауқымы және оны тұтандыру үшін қажет энергияның аз мөлшері қауіпсіз пайдалануға кедергілер болып табылады.

4.           Сутегі балама отын ретінде дамыған сайын оны тасымалдаудың сенімді және тиімді желісі қажет.

Сутегіні қолдану

Сутегіні қолдану кең таралған. Өнеркәсіптік процестерде (мысалы, аммиак, метанол және диметил эфирі (ДМЭ) өндірісі, сондай-ақболат өнеркәсібі) дәстурлі қолданудан басқа, нарықта отын элементтері бар сутегі көліктері/электромобильдер (FCEV) пайда болды және олардың көлемі жыл сайын артып келеді. Сутегіні электр энергиясын өндіру, өнеркәсіпті куаттандыру жәнеуйлер мен кәсіпорындарды жылыту үшін пайдалануға болады.

Сутегіні қолданумен байланысты проблемалар:

1.           Сутегі инфрақұрылымының болмауы және улкен көлемдегі өндірістің жеткіліксіздігі оның барлық жерде қолданылуына кедергі келтіреді.

2.           Жанармаймен журетін көліктер қазір қымбат және олардың құнын төмендету үшін зерттеулер мен әзірлемелерге инвестиция қажет.

3.           Оны кеңінен қолданудың практикалық іске асырылуы қажет.

QG: Климаттың өзгеруіне бейімделу деңгейін арттыру даму басымдықтарының бірі және экономикалық қажеттілік. Қазақстанға климаттың өзгеруіне бейімделуге инвестициялардың басымдылығын анықтауға жәнеузақ мерзімді перспективада экономиканың турақтылығын қамтамасыз етуге көмектесу үшін халықаралық ынтымақтастық пен озық тәжірибемен алмасу қандай рөл атқара алады?

Дана Ермолёнок,Халықаралық ынтымақтастық жөніндегі Герман қоғамының климаттың өзгеруі саласындағы жобалардың жетекшісі:

Алдыңғы қатарлы халықаралык, тәжірибе туралы хабардар болу кез келген өзгерістер мен әзірлемелерді енгізуде өте пайдалы. Басқа көптеген елдер Қазақстан сияқты проблемалар мен қиындықтарға тап болып, әр турлі амалдарды қолданып, ал олардың кейбіреулері климаттың өзгеруіне және осы проблемаларға бейімделу немесе олардың салдарын жеңілдету үшін шаралар қабылдап улгергендіктен, біз үшін олардан уйренетін және қабылдайтын нәрсе көп. Велосипедті қайта ойлап табудың қажеті жоқ десе де болады. Біз басқа елдерде сәтті қолданылған және Қазақстанға қолдануға болатын шараларды анықтай аламыз. Бұл ретте бейімделу іс-шаралар жиынтығы ғана емес, процесс екенін есте ұстаған жөн. Біз қабылданып жатқан шаралар мен климаттық тәуекелдердің төмендеуі арасындағы байланысты анық көруіміз керек.

Біз жаңа жағдайларға бейімделуді үйренуіміз керектігі, өзгермелі климатқа бейімделу өте қажеттігі барған сайын айқын бола түсуде, әсіресе климаттық апаттар жиілігініңартуымен. Бұл бізөмір сүретін жаңа жағдайлар және біз оларға бейімделуді үйренуіміз керек. Климаттық тәуекелдерді бағалау ұзақ мерзімді жоспарлаудың әдеттегі бөлігі болуы керек. Жаһандық экономикалық жағдайдың немесе дағдарыстардың біздің жоспарларымызға қалай әсер ететінін бағалайтынымыз сияқты, біз, мысалы, қандай да бір климаттық өзгерістердің қаупі жоғары болса, инвестицияларымызбен неболатынын қарастырамыз. Бұл жаһандық проблема, сондықтан халықаралық ынтымақтастық пен озық тәжірибемен бөлісу осы проблеманы бірлесіп шешу үшін жүретін жол.

Қорытындылай келе,халықаралық ынтымақтастық пен озық тәжірибемен бөлісу бізді күтіп тұрған қиындықтарға бірлесіп қарсы тұруға көмектесетін жол деп айтуға болады.

Бейімделу мәселесінде халықаралық ынтымақтастық өте пайдалы. Ол бізге ең үздік тәжірибелермен алмасуға, жаңа тәсілдерге бағдарлануға және күш біріктіруге мүмкіндік береді. Қазір GIZ іске асырып жатқан жобалардың бірі климаттың өзгеруінің Қазақстан экономикасына әсерін экономикалық бағалауға бағытталған. Біз e3.kz макроэкономикалық моделін жасадық, ол әсердің қай секторларда максималды екенін және бейімделу шараларына инвестициялар қай жерде үлкен пайда әкелетінін көруге мүмкіндік береді. Мұнда кез келген көміртексіздендіру әрекеттері климаттық тәуекелдерді де ескеруі керектігін есте ұстаған жөн. Егер Сіз сулы ЖЭК алғыңыз келсе, климаттың өзгеруі жағдайында ұзақ мерзімді перспек- тивада су ресурстарының қолжетімділігін дұрыс бағалайсыз ба? Мысалы, жылу энергиясы объектілерін салқындату үшін судың жағдайы қандай болады? Мүмкін, дауыл кезінде зақымдалмайтын жерасты электр желілерін салу пайдалы болар? «Жылу толқындары» деп аталатын ұзақ, ыстық кезеңдер энергияға деген сұранысқа қатты әсер етеді және мұндай мысалдар көп. Жалпы, инфрақұрылымның - жолдардың, құбырлардың, климаттың өзгеруінің әсеріне тұрақтылығын арттыру - қазір жаһандық деңгейде басты мәселелердің бірі. Климаттың өзгеруінің ұзақ мерзімді болжамдары ауа-райының күрт өзгеретінін көрсетеді.

Global Factor - салдарды азайту және оларға бейімделу, энергетикалықауысу, «жасыл» өсу, климаттық қаржыландыру, айналмалы экономика және көміртегі нарықтары сияқты салаларда жаһандық, инновациялық және тұрақты шешімдерді ұсынуға маманданған халықаралық көпсалалы команда.