ЖЭК жобаларын қаржыландыру бұл жаңартылатын энергия көздері (бұдан әрі «ЖЭК») саласындағы жобаларды әзірлеуді қаржыландыру үшін инвестициялар тарту процесі, атап айтқанда күн, жел және гидроэлектр энергиясын өндіретін электр станцияларын әзірлеу, салу және пайдалану.

Қазақстанда Үкімет жаңартылатын энергетиканы дамытуды белсенді қолдайды.Үкімет жаңартылатын көздерденэлектр энергиясын сатып алу тетіктерін енгізу, салықтық және кедендік преференциялар ұсыну және гранттар түрінде мемлекеттік қолдау көрсету арқылы ЖЭК саласындағы жобаларға ықпал етеді.

ҚАЗАҚСТАНДА ЖАҢАРТЫЛАТЫН ЭНЕРГЕТИКА САЛАСЫНДАҒЫ ЖОБАЛАРДЫ ҚАРЖЫЛАНДЫРУДЫ ҚАНДАЙ ЗАҢНАМАЛЫҚ АКТІЛЕР РЕТТЕЙДІ?

Қазақстанда жаңартылатын энергетика саласындағы жобаларды қаржыландыру бірқатар заңнамалық актілермен реттеледі, соның ішінде, бірақ олармен шектелмей:

• «Электрэнергетикасы туралы» 2004 жылғы 9 шілдедегі Қазақстан Республикасының Заңы;

• «Жаңартылатын энергия көздерін пайдалануды қолдау туралы» 2009 жылғы 4 шілдедегі Қазақстан Республикасының Заңы;

• «Бірыңғай сатып алушының жаңартылатын энергия көздерін пайдалану объектілері, қалдықтарды энергетикалық кәдеге жарату объектілері өндірген электр энергиясын электр энергиясын орталықтандырылған сатып алу және сату қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің2015 жылғы 2 наурыздағы бұйрығы;

• «Жаңартылатын энергия көздерін қолдауға арналған тарифті айқындау қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің 2015 жылғы 20 ақпандағы бұйрығы;

• «Жаңартылатын энергия көздерін, қалдықтарды энергетикалық кәдеге жаратуды пайдаланатын энергия өндіруші уйымдармен, өнеркәсіптік кешендермен, тікелей тұтынушылармен және білікті тұтынушылармен электр энергиясын бірыңғай сатып алушының шарттарының үлгілік нысандарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің 2017 жылғы 28 желтоқсандағы бұйрығы және т.б.

ҚАЗАҚСТАНДА ЖАҢАРТЫЛАТЫН ЭНЕРГЕТИКА САЛАСЫНДАҒЫ ЖОБАЛАР ҮШІН ҚАРЖЫЛАНДЫРУДЫҢ ҚАНДАЙ ТҮРЛЕРІ ҚОЛЖЕТІМДІ?

Қазақстанда ЖЭК жобалары үшін әлеуетті инвесторлар:

•  Жоба демеушілері

•  Институционалдық инвесторлар

•  Мемлекет

• Халықаралық ұйымдар мен даму банктері

• Бас мердігер,оператор

Қазақстан халықаралық ынтымақтастықты белсенді дамытады және ЖЭК секторына, әсіресе күн және жел энергиясын пайдалану жөніндегі жобаларға инвестициялар тартады, бұл елдің әртүрлі өңірлерінде ЖЭК ауқымды жобаларын табысты іске асыруға ықпал етеді. Қазіргі уақытта Қазақстанда ЖЭК жобаларының негізгі инвесторлары даму банктері мен шетелдік инвесторлар болып табылады. Қазақстанның жоғары табиғи әлеуеті осы сектордың дамуы үшін қолайлы жағдайлар жасайды.

ҚАЗАҚСТАНДА ЖОБАЛАРДЫ ҚАРЖЫЛАНДЫРУДЫҢ ҚАНДАЙ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ БАР?

Қазақстанда ЖЭК жобаларын қаржыландырудың бірнеше айрықша және қызықты ерекшеліктері бар:

Мемлекеттік қолдау: Қазақстан ЖЭК саласындағы жобаларға салықтық жеңілдіктер, кедендік преференциялар және лицензиялаудың оңайлатылған рәсімдері түрінде мемлекеттік қолдауды усынады. Инвестициялардың түріне байланысты Кәсіпкерлік кодекс , атап айтқанда, мынадай инвестициялық преференцияларды көздейді: 1) импорт кезінде кедендік баждарды және қосылған қун салығын төлеуден босату; 2) мемлекеттік субсидиялар.

Қазақстан Республикасы инвестициялық саясатының 2026 жылға дейінгі тұжырымдамасына сәйкес , әлемдік дағдарысқа қарамастан, Қазақстан шетелдік инвесторлар үшін тартымды болып қала береді және Орталық Азия өңіріндегі шетелдік инвестициялар ағыны бойынша сөзсіз көшбасшы болып табылады. Алайда, қалыптасқан геоэкономикалық және геосаяси жағдайларда осы устанымды сақтау және нығайту үшін Қазақстан шетелдік инвестициялар үшін күресте белсенді бастамашылық танытып, инвесторлар үшін барынша оңтайлы жағдайлар жасауы қажет.

Шетелдік инвесторлар инвестициялық міндеттемелерді қабылдау кезінде қолданыстағы заңнамалық базаны және шарттық талаптарды тұрақтандыруға ұмтылады. Мундай тұрақтылық оларға болашақ міндеттемелерін, жауапкершіліктері мен тәуекелдерін түсінуге және сенімді бағалауға мүмкіндік береді.

Алайда, егер әлеуетті инвестор инвестициялық келісім жасаса, мундай келісімнің шарттары бекітіледі. Мундай тұрақтандыру әлеуетті инвестордың қызметіне қолданылатын басқа ережелерге емес, инвестициялық келісімнің шарттарына ғана қолданылатынын атап өткен жөн. Буған қоса, турақтылық кепілдігі улттықжәне экологиялық қауіпсіздікті немесе халықтың денсаулығын қамтамасыз етуге бағытталған заңдарға түзетулерге, сондай-ақ акциздер салынатын тауарларды импорттау, өндіру және сату шарттары мен шарттарына қатысты заңдарға түзетулерге қолданылмайды.

Электрэнергиясын сатып алудың ұзақ мерзімді шарттары (РРА): Қазақстанда жаңартылатын энергия көздері жөніндегі жобалар Үкіметпен немесе коммуналдық компаниялармен ұзақ мерзімді келісімдерді жиі пайдаланады. Мундай келісімдер жобаны жасаушылар үшін тұрақты кіріс ағынын қамтамасыз етеді, бул оларды инвесторлар үшін тартымды етеді. Қазақстанда РРА банктік тартымдылығының басты проблемаларының бірі тариф қазақстандық теңгемен (жергілікті валюта) белгіленеді және РРА қолданысының бүкіл кезеңіне бекітіледі. Сондықтан мундай РРА шарттарын инвесторлар үшін тартымды ету үшін индекстеу тетігі енгізілді.

Айта кетукерек,ЖЭК-ті қолдаужөніндегі қаржы-есеп айырысу орталығы (будан әрі «ҚЕАО») 2021 жылғы 1 қаңтардан кейін өткізілген аукциондардың нәтижелері бойынша ЖЭК-ті пайдалана отырып электр энергиясын өндіретін және ЖЭК-ті пайдалана отырып электрэнергиясын өндіретін ұйымдардың тізбесіне енгізілген уйымдармен РРА жасасады және кешенді сынақтар басталған күннен бастап жиырма жылға электр энергиясын сатып алады, осы уақыт ішінде электр энергиясы Қазақстан Республикасының бірыңғай энергия жүйесіне немесе РРА сәйкес ЖЭК объектісін пайдалануға қабылдау актісін усыну мерзімі өткен күннен бастап, қайсысы ертерек келетініне байланысты жеткізіледі.

Халықаралық ынтымақтастық: Қазақстан халықаралық ынтымақтастықты белсенді дамытуда және жаңартылатын энергетика секторына инвестиция салуда, бул еліміздің әртүрлі өңірлерінде қуаты 1 ГВт жаңартылатын энергетика бойынша ауқымды жобаларды табысты іске асыруға әкелді.

Жобалық қаржыландыру құрылымдары: Қазақстанда жаңартылатын энергетика жөніндегі жобаларда борыштық және үлестік қаржыландырудың үйлесімін қамтитын жобалық қаржыландыру қурылымдары жиі пайдаланылады. Бул инвесторларға тәуекелдерді бөлуге мүмкіндік береді және оларға жобаны жүзеге асыруға қатысуға мүмкіндік береді.

Жасыл облигациялар: Қазақстан жаңартылатын энергетика саласындағы жобаларды қаржыландыру үшін «жасыл» облигациялар шығаруға қызығушылық танытуда. Жасыл облигациялар бул алынған қаражат тек жаңартылатын энергия сияқты экологиялық таза жобаларды жүзеге асыру үшін пайдаланылатын қарызды қаржыландыру түрі.

ЖАҢАРТЫЛАТЫН ЭНЕРГЕТИКА СЕКТОРЫНДАҒЫ ЖОБАЛАРДЫ ҚАРЖЫЛАНДЫРУ ҮШІН НЕГІЗГІ ҚҰЖАТТАМАҒА НЕ КІРЕДІ?

1. Жаңартылатын энергия көздерін пайдаланатын энергия өндіруші ұйыммен электр энергиясын сатып алу-сату шарты (РРА), ҚЕАО-мен индекстеуді ескере отырып, аукциондық бағамен жаңартылатын энергия көздерін пайдаланатын энергия өндіруші ұйымдар өндірген электрэнергиясын сатып алу-сатуға узақ мерзімді шарт.

2. Инвестициялар туралы келісім: ЖЭК жобасын кеңейтуге,жаңартуға, қолдауға, қайта жаңартуға бағытталған іс-шараларды іске асыру бойынша энергия өндіруші ұйымның инвестициялық міндеттемелерін көздейтін мемлекетпен шарт.

3.Қаржылық құжаттар: кредиттік келісімді қамтиды, қамтамасыз ету қужаттары сияқты, кепіл және кепілдіктер, сондай-ақ жобаны қаржыландыруға қатысты кез келген қосымша келісімдер.

4. Жобалау, сатып алу және құрылыс шарты (ЕРС): компания мен ЕРС мердігері арасындағы ЖЭК жобасын салудың шарттары мен мерзімдері көрсетілген шарт.

5.Пайдалану және техникалық қызмет көрсету туралы шарттар: ЖЭК жобасын пайдалану және техникалық қызмет көрсету жөніндегі әр түрлі қызметтерді жеткізушілер мен шарттар, мысалы, желіге жіберуді және электр энергиясын тутынуды техникалық диспетчерлеу жөніндегі қызметтер,улттық электр желісі бойынша электр энергиясын беру жөніндегі қызметтер және т.б.

6. Жаңартылатын энергия көздерін пайдалану жөніндегі объектілерді қосу туралы шарт: электрэнергетикасы саласындағы уәкілетті органмен ЖЭК пайдалану жөніндегі объектілерді техникалық шарттар мен желіге қолжетімділікті қоса алғанда, желіге қосу туралы шарт.

7. Жерді жалға алу шарты: ЖЭК жобасы орналасқан жерді жалға алу шарты.

8. Сақтандыру шарттары: әр түрлі сақтандыру шарттары, соның ішінде құрылыс-монтаждау тәуекелдерін, саяси тәуекелдерді сақтандыру және жобаны күтпеген жағдайлардан қорғау.

9. РРА және қурылыс келісім-шарттары сияқты кейбір негізгі жоба келісімдерінің күшінде қалуын қамтамасыз ету және кредит берушінің келісімінсіз оларды бузуға немесе өзгертуге жол бермеу арқылы кредит берушінің мүдделерін қорғауға арналған тікелей келісім. Тікелей келісім кредит беруші мен негізгі тараптар арасында тікелей шарттық қатынастар орнатады, бұл кредит берушіге міндеттемелер орындалмаған жағдайда жобалық компанияның орнына тұруға және жобаның жұмысын жалғастыруға және кредитті өтеу үшін пайда табуға мүмкіндік береді.

ЖЭК ЖОБАЛАРЫН ҚАРЖЫЛАНДЫРУ ҚАНДАЙ ТӘУЕКЕЛДЕРДІ ҚАМТИДЫ?

Кез келген басқа инфрақурылымдық нысандар сияқты,ЖЭК жобалары да айтарлықтай бастапқы инвестицияларды қажет етеді. Мундай жобалардың көпшілігі халықаралық ұйымдардың шетел валютасындағы кредиттері есебінен қаржыландырылатындықтан, бул валюталық тәуекелге және жобаның ұлттық валютадағы теңге қунының айтарлықтай өсуіне әкелуі мүмкін. Сондықтан мундай РРА шарттарын инвесторлар үшін тартымды ету үшін индекстеу тетігі енгізілді. Алайда, тарифті индекстеудің кешігу тәуекелі қалады, бұл инвесторлар үшін шығынғаәкелуі мүмкін, әсіресе электр энергиясын өндіру құны өскен және жоба іске қосылғаннан кейін тариф өзгеріссіз қалған жағдайда.

Сонымен қатар, ЖЭК жобалары узақ өтелу мерзіміне ие болуы мүмкін, бул инвесторлар үшін, әсіресе турақсыз экономикалық жағдайларда тәуекелдерді арттырады.

Жобалық қаржыландыру саяси араласу қаупіне ұшырайды, сонымен қатар заңнамадағы өзгерістер жобаның қаржылық перспективаларына айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Сондықтан инвесторлар үшін кез келген міндеттемені қабылдамас бурын саяси тәуекелдерді ескеру маңызды.

Мундай факторлар инвесторларүшін, әсіресе ЖЭК саласындағы жобаларды жоспарлау және іске асыру кезінде елеулі сын-қатерлер туғызады.

Жалпы, Қазақстанныңжаңартылатынэнергетика секторы инвесторларүшін бірқатар бірегей ерекшеліктер мен мүмкіндіктерді усынады, бул оны жаңартылатын энергетика саласындағы жобаларды қаржыландыру үшін тартымды етеді.