Дәрібаев Айдос Нағымадинұлы, 

Жаңартылатын энергия көздеріне (ЖЭК) белсенді көшу дәуірінде Қазақстан тұрақты және тәуелсіз энергетикалық жүйені құруға маңызды қадамдар жасауда. Бұл процестің негізгі элементтерінің бірі электр желісін тұрақтандыруда және ЖЭК интеграциясын қолдауда маңызды рөл атқаратын электр энергиясының теңгерімдеуші нарығын енгізу болып табылады.

Нарықтың жаңа моделі

Бірыңғай сатып алушы және нақты уақыт режимінде теңгерімдеуші нарық тетігіне негізделген электр энергиясы нарығының жаңа нысаналы моделіне көшу Қазақстанның энергетика саласы үшін айтарлықтай жақсаруды білдіреді. «КOREM» АҚ теңгерімдеуші нарықтың есеп айырысу орталығы ретінде осы модельді енгізу нәтижелерін мұқият талдайды, бұл теңгерімсіздіктерді реттеуде және нарық қатысушыларын ынталандыруда айтарлықтай ілгерілеуді көрсетеді.

ЖЭК және теңгерімдеуші нарық

Күн және жел станциялары сияқты жаңартылатын энергия көздерін электр желісіне біріктіру теңгерімсіздіктерді басқаруға ерекше назар аударуды қажет етеді. ЖЭК айнымалы генерациямен сипатталады, бұл болжау мен жүктемені теңестіруді қиындатады. Теңгерімдеуші нарық осы проблемаларды шешуге көмектеседі:

1. Теңгерімсіздіктерді реттеу: теңгерімсіздіктерді физикалық және қаржылық реттеу энергия жүйесі үшін тәуекелдерді азайта отырып, ЖЭК-ті тиімді біріктіруге мүмкіндік береді.

2. Қатысушыларды ынталандыру: нарық қатысушылары ЖЭК-ті олардың айнымалы генерациясымен біріктіру үшін маңызды болып табылатын күнделікті кестені дәл болжау және сақтау үшін ынталандырулар алады.

3. Электр желісінің тұрақтылығы: электр энергиясын өндіру мен тұтынуды дәл теңестіру төтенше жағдайлардың алдын алады және электр желісінің тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

4. Ашықтық және тең шарттар: жаңа баға түзу тетігі және қатаң бақылау нарықтың ашықтығын және барлық қатысушылар үшін тең жағдайларды қамтамасыз етеді, бұл салауатты бәсекелестік пен саланың тұрақты дамуына ықпал етеді.

Проблемалар мен шешімдер

Электр энергиясының теңгерімдеуші нарығын талдау шеңберінде нарық жұмысының тиімділігіне әсер ететін баға белгілерімен байланысты кейбір аспектілер анықталды.

Талдау нәтижесінде электр энергиясын сатып алу нарығында белгілі бір сағаттарда бағалар бірыңғай сатып алушыға қарағанда төмен екендігі анықталды. Баға сигналдарының нақты сұраныс пен ұсынысқа сәйкес келмеуі Ресей Федерациясынан электр энергиясын сатып алудың мәжбүрлі көлемін тудырды, бұл кейіннен қарбалас уақытта тапшылыққа ықпал етті. Нәтижесінде көтерме сауда нарығында электр энергиясы бағасының өсуі байқалды.

Тұрақсыздық пен белгісіздік жағдайында, баға сигналдары нарықтың нақты шығындары мен қажеттіліктерін көрсетпесе, баға құрылымының бұрмалануы орын алады, бұл сұраныс пен ұсынысты басқаруды тиімсіз етеді.

Анықталған проблемаларға жауап ретінде теңгерімдеуші нарықтың жұмыс істеу ережелерінің қолданыстағы тұжырымдамасына өзгерістер енгізу қажет екені белгілі болды.

Реформалардың негізгі бағыттары келесі аспектілерді қамтиды:

1. Сұраныс пен ұсынысты болжауды жақсарту: маусымдық ауытқуларды, сондай-ақ қарбалас уақытта сұраныстың өзгеруіне әсер ететін факторларды ескеретін дәлірек болжау үлгілерін енгізу маңызды.

2. Бағаны қалыптастыру қағидаларын қайта қарау: нақты нарықтық жағдайлардың дәл көрінуін қамтамасыз ету үшін баға белгілеу тәсілі қайта қаралды. Бұл нарықтағы бағалар мен Бірыңғай сатып алушының бағалары арасындағы теңгерімсіздікті жоюы керек, осылайша бағаның болжамдылығы мен тұрақтылығын жақсартады.

3. Тәуліктік кестені оңтайландыру: реформа шеңберінде нақты генерацияны немесе тұтынуды жоспарлы кестеден 20%-дан артық ауытқу үшін 30%-ға дейін айыппұл салу арқылы тәуліктік кестені қалыптастыруға көзқарас өзгертілді. Бұл қатысушыларды дәл болжауға және кестелерді сақтауға ынталандырады.

4. Ақпараттың ашықтығы мен қолжетімділігін арттыру: теңгерімдеуші нарықтағы операциялардың ашықтығы күшейтіледі, бұл қатысушыларға өз іс-әрекеттерін тиімдірек жоспарлауға және нарықтық жағдайдың өзгеруіне бейімделуге мүмкіндік береді.

Осылайша, Қазақстанда электр энергиясының теңгерімдеуші нарығын талдау жедел және салмақты шешімдерді талап ететін сын-тегеурін ретінде пайда болды. Оның жұмыс істеу ережелерін өзгерту электр энергиясының неғұрлым тиімді және тұрақты нарығына маңызды қадам болады. Тарифтік саясатты оңтайландыру және болжауды жақсарту – мұның бәрі бағаны тұрақтандыруға және энергия нарығында ресурстарды тиімді бөлуге айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Қабылданған шаралар бағаның төмендеуіне ғана емес, сонымен қатар нарық қатысушылары үшін қолайлы орта құруға ықпал етуі керек, бұл, сайып келгенде, барлық қатысушылар үшін болжамды және тұрақты орта құруға мүмкіндік береді.

Электр энергиясының теңгерімдеуші нарығын табысты реформалау Қазақстанның энергетикалық секторын табысты және ұзақ мерзімді дамыту үшін негіз болады, оның тұтынушыларын сенімді және қолжетімді ресурстармен қамтамасыз етеді.