Рафис Абазов, Халықаралық ынтымақтастық жөніндегі проректор, Қазақ ұлттық агралық зертеу университеті (ҚазҰАЗУ)

Түйіндеме: Ұзақ уақыт бойы әлсіз деп саналған ШЫҰ-ның энергетикалық күн тәртібі бүгінде инновациялар алаңына айналуда. Технологияларды, қаржыны және климаттық іс-қимылдарды байланыстыра отырып, Қазақстан сияқты мүше мемлекеттер Еуразияның стратегиялық құндылығын тұрақты өсу мен өзара байланыстың орталығы ретінде қайта қарастырады.

Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының (ШЫҰ) мемлекет басшылары 2025 жылдың қыркүйегінде Тяньцзиньге жиналғанда, энергетика тек талқылау тақырыбы ғана емес, сонымен бірге жалпы трансформацияның қуатты символына айналды. Саммит жаңа технологиялардың – интеллектуалды желілер мен цифрлық құбырлардан бастап трансшекаралық жаңартылатын энергия желілеріне дейін – Еуразияның энергетикалық кеңістігін қайта қалыптастыра алатынын айқын көрсетті.  Бейжіңнің «энергетика мен жасыл өнеркәсіп» бойынша жаңа платформалар құру туралы ұсынысы мүше мемлекеттер арасында таза энергетикаға инвестиция тарту жоспарымен үйлесімде ШЫҰ-ны өткен геоэкономиканың мұрасы емес, XXI ғасырдағы ынтымақтастықтың әлеуетті инкубаторы ретінде көрсетті.

Көп уақыт бойы ШЫҰ-ның энергетикалық бағыты бытыраңқы деп бағаланса, биылғы диалог мүлдем басқа рухты – тәжірибелерге ашықтықты, технологиялық сенімділікті және прагматикалық өңірлік ынтымақтастықты көрсетті.  Делегаттар алғаш рет цифрлық энергетикалық дәліздердің, жасыл сутегі серіктестіктерінің және жасанды интеллектке негізделген энергияны басқару жүйелерінің үйлесімін энергетикалық қауіпсіздік пен тұрақтылыққа нақты жол ретінде талқылады. Осы тұрғыдан алғанда, ШЫҰ-ның 2025 жылғы саммиті қазба отын саласындағы ескі бәсекелестікке емес, Алматыдан Шанхайға, Ташкенттен Мәскеуге дейінгі инновациялық экожүйелерді болашақтың бірыңғай технологиялық платформасына біріктіруге арналды.

Бұл жаңарған оптимизм көбіне өзгеріп жатқан жаһандық мәнмәтінмен байланысты.  Әлем нөлдік шығарындылар мақсатына ұмтылып, пандемиядан кейінгі жеткізілімдегі іркілістерді еңсеруге ұмтылатындықтан, ШЫҰ елдері технология мен ынтымақтастықты энергетикалық тұрақтылықтың жаңа драйверлері ретінде қарастыруда. Қолжетімді, таза және қауіпсіз энергияға деген сұраныс артқан сайын, кең көлемдегі күн энергиясы әлеуетіне, жел дәліздеріне және цифрлық инфрақұрылымға ие ШЫҰ елдерінің кейбір талдаушылар «Еуразиялық энергетикалық бұлт» деп атайтын жобаны жүзеге асыруға бірегей мүмкіндігі бар. Энергетикалық ынтымақтастық әлсіз буын болудың орнына, инновацияны инклюзивті өсумен үйлестіруді жалғастыру шартымен ШЫҰ-ның ең серпінді бағытына айнала алады.

ШЫҰ-ның жаһандық энергетикалық трансформациясы және технологиялық бетбұрыс кезеңі

Бүгінде энергетика – бұл енді өндіріс пен тұтынудың сызықтық тарихы емес, цифрлық инновациялар, климатқа бейімделген дизайн және өңірлік өзара тәуелділіктен құралып, жедел дамып келе жатқан экожүйе.  Осы трансформация аясында ШЫҰ ауқымды шешімдер зертханасы болуға мүмкіндік алады. Жасанды интеллект негізіндегі желілерден бастап орталықтандырылмаған күн желілеріне дейін жаңа энергетикалық нарратив тек Силикон алқабында немесе Брюссельде ғана емес, жиі Алматы, Самарқанд және Шэньчжэньде жазылады.

Көпшілігі ресурстарға бай және демографиялық жағынан жас ШЫҰ экономикалары дәстүрлі индустриялық жолдардан кете бастады. Олар жасыл сутегі маршруттарымен, спутниктік энергетикалық картамен және блокчейн негізіндегі электр энергиясымен сауда-саттықпен – трансшекаралық ынтымақтастықты ашық әрі тиімді етуге қабілетті құралдармен тәжірибе жасауда. Енгізілген жағдайда бұл технологиялар қазба отынының геосаясатына тәуелділікті төмендетіп, таза технологияларды беру есебінен жалпы өркендеуге жол ашуы мүмкін. Бүгінде Қазақстан өзінің энергетикалық қажеттіліктерінің төрттен бірін 2030 жылға қарай баламалы энергиямен жабуды жоспарлап отыр.

Жаһандық энергетикалық ауысулар көбінесе нөлдік бәсекелестік ретінде қарастырылады. Алайда, ШЫҰ шеңберінде олар көмірсутектерді прагматикалық пайдалануды жаңартылатын энергия көздерінің өршіл өсуімен теңестіретін өзара тиімді ынтымақтастыққа айналуы мүмкін. Қытай капитал мен масштаб әкеледі; Ресей инфрақұрылым мен желілік сараптама ұсынады; Орталық Азия күн мен желдің әлеуетін қосады; Үндістан мен Иран инновациялар мен ірі тұтыну нарықтарын қосады. Біріге отырып, осы артықшылықтар ШЫҰ-ны климатқа бейімделу мен тұрақты индустрияландырудың қос сын-тегеурініне төтеп бере алатын энергетикалық инновациялар хабына айналдыра алады.

Қазақстан, Орта дәліз және «ақылды Еуразияның» өрлеуі

Осы уәдені Қазақстаннан жақсы іске асыратын елдер жоқ – ол Еуразияның стратегиялық жүрегі және өңірдегі ең перспективалы «орта державалардың» бірі. Бір кездері теңізге шығуы жоқ әлемнің энергия бойынша 12-ші ірі экспорттаушысы ретінде қаралған Қазақстан қазір тек мұнай ғана емес, сонымен қатар тұрақты (баламалы) энергетикалық ағындардың өңірлік торапшысы ретінде өз орнын қалыптастыруда.  Қытайды, Орталық Азияны және Еуропаны біріктіретін Орта дәліз арқылы Қазақстан болашақты бейнелейді, онда құбырлар мен электр желілері деректерді беру кабельдері, сутегі желілері және электр жүк желілерімен қатар өмір сүреді.

Осы әлеуетті Қазақстандай – Еуразияның стратегиялық жүрегі әрі өңірдегі ең көреген «орташа державалардың» бірі ретінде айқын іске асыратын елдер аз.  Бір кездері оны теңізге шығуы жоқ энергия ресурстарының әлемдегі он екінші ірі экспорттаушысы ретінде ғана қарастырса, қазір Қазақстан тек мұнай үшін ғана емес, сонымен қатар тұрақты энергия ағындарының өңірлік торабы болуға ұмтылуда.  Қытайды, Орталық Азияны және Еуропаны біріктіретін Орта дәліз арқылы Қазақстан болашақтың бейнесін қалыптастырады, онда мұнай құбырлары мен электр желілері дата кабельдері, сутегі желілері және электр жүк тасымалдау магистральдарымен қатар өмір сүреді. [КА1] 

Елдің стратегиясы Астанадағы саясаткерлер «Жасыл Жібек жолы» деп атайтын ұғымға сәйкес келеді. Бұл көзқарас жаңартылатын энергетикалық жобаларды, ақылды логистиканы және Орта дәліз бойындағы көміртекті бейтарап өнеркәсіп кластерлерін біріктіреді. Жақында жасалған әріптестіктер, Қытай мен Қазақстанның жасанды интеллект, интеллектуалды желілер технологиялары бойынша жобаларын және Еуропаның жасыл сутегіге арналған техникалық-экономикалық негіздемелерді қаржыландыруын қоса алғанда, Қазақстанның өзінің географиясын инновациялар платформасына айналдырып жатқандығын дәлелдейді.  Бұрын алшақтық символы болған оның кең байтақ даласы келешекте гигаваттық қуаттағы күн және жел электр станцияларының сынақ алаңдарына, сондай-ақ ұлттық және өңірлік желілерді қамтамасыз етіп, тіпті таза электр энергиясын батысқа экспорттай алатын бірнеше атом электр станцияларына айналуы мүмкін.

Бұл технологиялық оптимизм Қазақстанның дипломатиялық саясатын да өзгертеді. Өзін жасыл байланыстың «орта державасы» ретінде көрсете отырып, ел Шығыс пен Батыстың саяси бағыттары арасында көпір қалыптастыруда – Еуропалық одақтың көміртексіздендіру бойынша күн тәртібінен бастап Қытайдың «Белдеу және жол» бастамасындағы жаңартылатын энергия кластерлеріне дейін. ШЫҰ шеңберінде бұл Қазақстанға кооперативтік энергетикалық басқару мәселелерінде сенімді дауыс береді. Ол жасыл инфрақұрылымды инвестицияға тартымды әрі инклюзивті ететін пилоттық жобалар, келісілген энергетикалық стандарттар және цифрлық сауда тетіктері айналасында серіктестерді біріктіруге қабілетті.

Әлсіздіктен импульске: «ақылды» энергетикалық ынтымақтастықтың негіздерін құру

Әр жас ұйым сынақ кезеңінен өтеді, ал ШЫҰ үшін энергетика саласындағы ынтымақтастық ең қиын, бірақ сонымен бірге ең перспективалы бағыт болып қала береді.  2025 жылғы саммит сәтсіздікті емес, табиғи қалыптасу процесін көрсетті – бұл көпжақты инновациялар уақытты қажет ететінін еске салады. ШЫҰ аясындағы энергетикалық ынтымақтастықтың әлсіздігі кейде эксперименттік кезең ретінде қайта қаралуы мүмкін, өйткені мүше мемлекеттер әлі де басымдықтарды үйлестіруді, қаржыландыруды тартуды және жедел дамып жатқан технологиялық өзгерістер жағдайында бірлескен саяси негіздерді құруды үйренуде.

Міндетті тетіктердің болмауына шағымданудың орнына, қазіргі кезеңді ашық инновациялар циклі ретінде қарастырған жөн. Күн тәртібінің икемділігін сақтай отырып, ШЫҰ әр түрлі қатысушыларға – Қытайдың технологиялық алыптарынан бастап Орталық Азияның жаңартылатын энергия саласындағы пионерлеріне дейін – өз шешімдерін жүзеге асыруға және біртіндеп ортақ стандарттарды қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мұндай бейімделу моделі тез өзгеріп жатқан таза энергетика саласында, реттеуден гөрі икемділік жиі маңызды болып табылатын жағдайда артықшылыққа айналуы мүмкін. 

ШЫҰ-ның энергетикалық бейіндерінің алуантүрлілігі – көмірсутектерді экспорттаушылар, гидроэнергетика өндірушілері және таза технологиялардың адептері – кедергі емес, тұрақтылық резервуары. Ресей мен Қазақстан ядролық энергетика, сутегі және көміртекті ұстап қалу жобалары арқылы экспортты жаңарта алады; Қытай интеллектуалды желілер мен электромобиль желілерін кеңейте алады; Үндістан қолжетімді күн энергиясын масштабтай алады; ал Орталық Азияның шағын мемлекеттері өз ландшафттарына бейімделген жаңартылатын энергияның гибридті сақтау жүйелерін сынақтан өткізе алады.  Бұл алуантүрлілік өзара оқытуға және ұжымдық қауіпсіздікті нығайтуға ықпал етеді.

Қаржыландыру мен технологияларды беру басты сын-тегеурін болып қала береді, бірақ серпін күшейіп келеді.  ШЫҰ-ның жаңа Даму банкі мен Қытайдың жасыл энергетика саласындағы ынтымақтастық платформасы аралас қаржы ағындарын төмен көміртекті инфрақұрылым жобаларына бірлесіп бағыттай алады. Егер бұл институттар ашықтықты қамтамасыз етсе және жаһандық жасыл қаржыландыру желілеріне қосылса, ШЫҰ өңірдегі инвестициялық алшақтықты қысқарта алады. Дамып келе жатқан көміртегі кредиттері жүйелері, блокчейн негізіндегі электр энергиясын саудалау және жасанды интеллект қолдану арқылы болжау тұрақты капиталды тартуға мүмкіндік беретін сенімнің жаңа валютасына айналуы мүмкін.

Тяньцзинь саммитіндегі цифрлық егіздерге, болжамды қызмет көрсетуге және энергетикалық деректер алмасуға назар аудару ынтымақтастықтың қозғаушы күші енді идеология емес, технология екенін көрсетеді. Тиісті қолдаудың арқасында бұл инновациялар Еуразияны әлемдегі ең серпінді таза энергетикалық зертханалардың біріне айналдыруға қабілетті.

Мүмкіндіктер мен болашаққа жол: энергетикалық желілерден инновациялық экожүйелерге

Болашаққа апарар күрделі, бірақ перспективаларға толы. 2025 жылғы ШЫҰ саммиті, бәлкім, мұқият дайындалған құжаттарымен емес, Еуразияның энергетикалық болашағына жаңа көзқарас ұсынуымен есте қалады.  Бүкіл өңір бойынша саясаткерлер мен жаңашылдар цифрландыруды, жасыл қаржыландыруды және трансшекаралық байланыстылықты инклюзивті даму үшін бірыңғай платформаға біріктіруді үйреніп жатыр.

Даму кезеңінің қисынды жалғасы ретінде ШЫҰ-ның жаңартылатын энергия көздеріне, интеллектуалды желілерге және сутегі инфрақұрылымына бағытталған Энергетикалық инновациялар қорын құру болмақ. ШЫҰ Даму банкімен бірлесіп басқарылатын бұл қор жеке капитал тартып, Бейжің, Дели және Алматы сияқты жетекші орталықтардан технологиялардың таралуын жеделдете алады. Тұрақтылықтың ашық стандарттары мен цифрлық қадағалау құралдары жобаларды қаржылық тұрғыдан сенімді және өлшенетін етеді.

Орта дәліз осы жаңа архитектураның тірек буынына айналуы мүмкін – жүк ағындары, талшықты-оптикалық желілер және таза энергия бір уақытта өтетін маршрут ретінде.  Қазақстанның батысындағы күн-сутегі энергиясы кластерлері, Өзбекстандағы аккумуляторлық хабтар және Әзірбайжандағы оңтайландырылған жасанды интеллект логистикасы сияқты пилоттық жобалар «Ақылды Еуразия» зертханаларына айналуға қабілетті.

Сонымен қатар, көміртегі кредиттерін үйлестіруден бастап жасыл сутегіні сертификаттауға дейінгі саяси инновациялар ШЫҰ-ны жаһандық жасыл экономиканың ірі ойыншыларының біріне айналдыра алады.  Тұрақтылықты сауда және көлік шеңберіне енгізу арқылы ол экономикалық егемендікті экологиялық жауапкершілікпен байланыстыра алады.

Саяси жүйелер мен әлеуеттегі айырмашылықтар сақталса да, ШЫҰ-ны біріктіретін нәрсе – цифрлық және таза технологиялардың қазіргі заманғы күштің нағыз қозғаушылары екенін түсіну.  Бір кездері қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастық арқылы анықталған ұйым – құрлықтарды деректер, энергия және ортақ мақсат арқылы байланыстырып, тұрақты түрде жасыл жаңғыртудың қозғаушысына айналуда.

Егер декларациялар нақты нәтижелерге – үйлесімді энергетикалық желілерге, инновациялық кластерлерге және климатқа төзімді дәліздерге айналса, энергетика ШЫҰ-ның әлсіз буынын емес, оның басты артықшылығын құрайтын болады.  Осылайша, 2025 жылы Бейжің мен Тяньцзиньде өткен саммиттер Еуразияның енді мемлекеттер арасындағы көпір ғана емес, таза, ақылды және инновациялармен байланысқан тәуелсіз күш ретінде өзін тануды бастаған кезеңін белгілеуі мүмкін.