Қазақстанда көміртегі бейтараптығына қол жеткізу және энергия көздерін әртараптандыру мақсатында жаңартылатын энергия көздерінің (ЖЭК) өсуі жеделдеуде. 2024 жылы Қазақстанда ЖЭК үлесі электр энергиясын өндірудің жалпы көлемінен 6,4% (7,58 млрд кВтсағ) құрады. 2025 жылы жалпы қуаты 455,5 МВт болатын 9 ЖЭК жобасын пайдалануға беру жоспарлануда.

Бірыңғай энергетикалық жүйе шеңберінде ЖЭК-ті тиімді және үнемді пайдалану кедергілерінің бірі жел мен күн энергиясының «үзік» энергиямен жабдықтауы болып табылады, өйткені күн мен жел 24/7 жарқырап, соқпайды.

Бұл проблеманың ең танымал шешімі энергияны жинақтауға және оны ең жоғары жүктемелер кезінде қайтаруға бағытталған энергияны жинақтау жүйелерін (бұдан әрі – ЭЖЖ) енгізу болып табылады. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, ЭЖЖ желіні тұрақтандыру және жиілікті реттеу, ең жоғары жүктемелерді азайту және жүктемені қайта бөлу, ЖЭК интеграциясы, резервтік қуат пен тұрақтылық, микрожелілерді қолдау, электромобильдердің зарядтау инфрақұрылымына интеграция сияқты әр түрлі салаларда сәтті қолданылады. Қазіргі уақытта литий-ионды батареялар батареялы ЭЖЖ үшін ең танымал таңдау болып табылады. Олар жоғары энергия тығыздығымен және ұзақ қызмет ету мерзімімен, тез зарядтау қабілетімен ерекшеленеді, тұрғын үй, коммерциялық және желілік сақтау жүйелерінде қолданылады.

ЭЖЖ өсу қарқыны 2024 жылы барлық күткеннен асып түсті, сондықтан бүкіл әлемде 205 ГВт-сағ жиынтық қуатпен ЭЖЖ қондырғылары енгізілді. BloombergNEF болжауынша, аккумуляторлық ЭЖЖ (BESS) әлемдік нарығы 2030 жылға дейін жылына 21%-ға өседі, бұл сұраныс пен коммерциялық орындылықтың артуын көрсетеді.

KEGOC АҚ, China Power International Development Limited, China Power International Holding Limited және «Қазақстанның жаңартылатын энергетика қауымдастығы» заңды тұлғалар бірлестігі арасында қол қойылған келісім негізінде ЭЖЖ енгізу бойынша пилоттық жобаны жүзеге асыру жоспарлануда. Бұл пилоттық жоба бірыңғай электр энергетикалық жүйе жағдайында ЭЖЖ пайдаланудың практикалық сипаттамалары мен мүмкіндіктерін зерделеуге мүмкіндік береді.

Бұдан басқа, үкіметаралық келісімдер негізінде жел және күн электр станцияларының құрылысы күтілуде, олар электр станциясын іске асыру, әзірлеу, салу және пайдалану, ең аз қуаттылықпен энергияны жинақтау жүйесін пайдалану бойынша шарттарды көздейді.

Қолданыстағы реттеу

Қазақстан Республикасының отын-энергетикалық кешенін дамытудың 2023 – 2029 жылдарға арналған тұжырымдамасына (бұдан әрі – Тұжырымдама) сәйкес 2029 жылға қарай 11,7 гигаватт мөлшерінде жинақталатын электр қуатын енгізу жолымен ЖЭК өсіп келе жатқан қуаттарының елдің энергия жүйесіне теріс әсерін төмендету жоспарлануда.

Тұжырымдамада Тұжырымдаманы іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспары да ұсынылған және осындай жоспарға сәйкес іс-шаралардың бірі жалпы қуаты 4000 мегаватт ЖЭК жобаларын, оның ішінде ЭЖЖ-мен іске асыруды қамтиды.

Бүгінде осы кезеңде ЖЭК секторында ЭЖЖ орнатуға және пайдалануға байланысты қатынастарды қандай да бір дәрежеде реттейтін негізгі нормативтік-құқықтық актілер мыналар болып табылады:

·       «Жаңартылатын энергия көздерін пайдалануды қолдау туралы» 2009 жылғы 4 шілдедегі №165-IV Қазақстан Республикасының заңы (бұдан әрі – «ЖЭК туралы заң»);

·       «Электр желілік қағидаларды бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің 2014 жылғы 18 желтоқсандағы № 210 бұйрығы (бұдан әрі – «Электр желілік қағидалар»); және

·       «Электр станциялары мен желілерін техникалық пайдалану қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің 2015 жылғы 30 наурыздағы № 247 бұйрығы (бұдан әрі – «Техникалық пайдалану қағидалары»).

ЭЖЖ анықтамасы

ЖЭК туралы заң ЭЖЖ-ні «электр энергиясын жинақтауға, сақтауға және беруге арналған автоматтандырылған басқару жүйесі бар техникалық құрылғы және Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес оны пайдалану үшін технологиялық тұрғыдан қажетті онымен өзара байланысты құрылыстар мен инфрақұрылым» ретінде айқындайды.

Сондай-ақ ЖЭК туралы заң аукциондық сауда-саттық анықтамасына ЭЖЖ қосады, яғни ЖЭК жаңа объектілерін салу жөніндегі жобаларды іріктеу кейбір жағдайларда ЖЭК осындай объектілерін ЭЖЖ-мен жарақтандыруды ескере отырып жүзеге асырылады. «Аукциондық сауда-саттық» анықтамасынан аукциондық сауда-саттыққа қатысатын барлық ЖЭК жобалары ЭЖЖ-мен жарақтандырылуы тиіс екендігі шықпайды. Айта кету керек, ЖЭК туралы заңда ЖЭК пайдалану объектілерін – аукциондық сауда-саттық базасындағы ЖЭК объектілері немесе ЖЭК өзге де объектілері болсын – энергияны жинақтау жүйелерімен жарақтандырудың міндетті талабы көзделмеген.

ЭЖЖ пайдалану және басқару

Электр желілік қағидалар мен Техникалық пайдалану қағидаларына енгізілген өзгерістер мен толықтырулар ЭЖЖ пайдаланудың техникалық мәселелерін реттейді, оның ішінде: автоматтандырылған басқару жүйелері арқылы ЭЖЖ тұжырымдамалық аппаратын, міндеттерін, ЭЖЖ кешенді сынау талаптарын, ЭЖЖ басқаруға қойылатын талаптарды, ЭЖЖ техникалық сипаттамаларын, ЭЖЖ қолжетімділігіне қойылатын талаптарды, жиілік пен қуат ағындарын реттеу кезінде ЭЖЖ бойынша талаптарды төмендетуге жол бермеу мақсатында зарядтың белгілі бір көлемін сақтауды және басқаларды қалыптастыру.

Электр желілік қағидалар сонымен қатар электр станциясының қуат беру схемасын әзірлеу және келісу кезеңінде ЭЖЖ келесі түрлерін таңдау анықталатын ережелермен толықтырылды:

·       Механикалық;

·       Электрхимиялық;

·       Химиялық;

·       Электрлік;

·       Термалдық.

Қуаттарды беру схемаларын әзірлеу кезінде жобаны әзірлеуші ЖЭК станцияларын қоса алғанда, электр станциялары мен желілерін техникалық пайдалану тәртібін айқындайтын техникалық пайдалану қағидаларының талаптарын басшылыққа алуы қажет.

Болашақта ЭЖЖ реттеуін не күтеді?

«Баламалы энергия көздерін дамыту мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасына (бұдан әрі – заң жобасы) сәйкес ЭЖЖ саласындағы заңнаманы жетілдіру мақсатында бірқатар нормативтік-құқықтық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу жоспарлануда.

Энергия жүйесіндегі ЭЖЖ жұмыс істеуі

Заң жобасы энергияны бөлу жүйесіне жинақтаушы объектілерді басқаруға, пайдалануға және интеграциялауға жауапты мамандандырылған нарық қатысушысын нақты айқындау үшін электр энергиясын жинақтау жүйелерінің операторы ұғымын енгізуді көздейді.

Электр қуаты нарығы ұғымын субъект электр энергиясын жинақтауға және беруге дайын күйде тұрған ЭЖЖ операторлары тұлғасында толықтырады, бұл ЭЖЖ секторына салынған инвестициялардың қайтарылуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Әрі қарай, түзетулерге сәйкес, ЭЖЖ операторы бірыңғай сатып алушыға энергияны жинақтау жүйесі қуатының қолжетімділігі үшін қызмет көрсетеді, осылайша ЭЖЖ жүктемені көтеруге дайындығын қамтамасыз етеді.

Бұған қоса, заң жобасына сәйкес электр энергиясын өндіру, жинақтау, беру және тұтыну қатынастарына қатысушылар электр энергиясының теңгерімсіздігін физикалық реттеу нәтижелері бойынша жүйелік оператор ұсынатын электр энергиясын өндіру-тұтынудың шарттық және нақты шамалары арасындағы электр энергиясын теңгерімдеуші нарықта қаржылық реттеу үшін өзара міндеттемелер алады. Осылайша, ЭЖЖ теңгерімдеуші электр энергиясы нарығына біріктіріледі.

ЭЖЖ түрлері

ЖЭК туралы заңның ұғымдық аппараты желідегі жүктемені азайтуға, таратылған генерацияны кеңейтуге ықпал ететін және тұтынушылардың әр түрлі санаттарына тұрақты энергиямен жабдықтауды қамтамасыз ететін ЭЖЖ мынадай түрлерімен толықтырылады:

·        тұрмыстық энергияны жинақтау жүйесі – тұрмыстық қажеттіліктерге пайдалануға арналған энергияны жинақтау жүйесі;

·        батареялы энергияны жинақтау жүйесі – аккумуляторлық батареялар негізінде электр энергиясын жинақтау жүйесі;

·        «есептегіш артындағы» энергияны жинақтау жүйесі – тұрғын үй, коммерциялық, өнеркәсіптік объектілерде орнатылған, тұтынушы жағында қосылу нүктесінің артында (электр энергиясын тұтынуды есепке алу аспабының артында) орналасқан және электр энергиясын жинақтау, сақтау және беру есебінен электр энергиясын толық немесе ішінара өз тұтынуын қамтамасыз ететін электр энергиясын жинақтау жүйесі.

Қолдау шаралары

Кепілдендірілген оффтейк

Түзетулер бірыңғай сатып алушының электр энергиясын жинақтау жүйесі қуатының қолжетімділігі үшін қызметтерді кепілді сатып алуын көздейді, бұл электр қуаты нарығына ЭЖЖ интеграциялауға мүмкіндік береді және ұзақ мерзімді қаржылық қолдауды қамтамасыз етеді. 15 (он бес) жылға тең мерзімге электр энергиясын жинақтау жүйесі қуатының қолжетімділігі үшін көрсетілетін қызмет тарифін, жобаны іске асыру үшін тартылған тиісті қарыздар бойынша күрделі шығындар мен сыйақылар сомасын қайтаруды, мемлекеттік статистика саласындағы уәкілетті органның деректері бойынша айқындалатын инфляция деңгейіне жыл сайынғы индекстеуге жататын инвестицияланған капиталды немесе Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің және операциялық шығыстардың деректері бойынша айқындалған шетел валюталарына ұлттық валютаның айырбас бағамының өзгеруін ескере отырып, жыл сайынғы индекстеуді қамтитынэлектр энергиясын сақтау жүйесі қуатының қолжетімділігі үшін көрсетілетін қызмет тарифінің (бағасының) ең жоғары шамасын бекіту көзделеді.

Электр желілеріне қол жеткізу

Заң жобасына сәйкес энергия беруші ұйым энергияны жинақтау және кейіннен беру мақсаттары үшін ЭЖЖ субъектілеріне электр желілеріне қосудан бас тартуға құқылы емес. Осылайша, ЭЖЖ электр желілеріне кемсітусіз және ашық қолжетімділігі қамтамасыз етіледі.

Теңгерімдеуші электр энергиясына шекті тариф

Жиілікті және қуат ағындарын автоматты реттеу жүйесінің басқаруымен жұмыс істейтін ЭЖЖ пайдаланатын субъектілерге 2025 жылғы 1 наурыздан бастап 5 жыл ішінде шамасы төмендетілмейтін теңгерімдеуші энергияның шекті тарифі бойынша теңгерімдеуші нарықтың есеп айырысу орталығына өздерінің барлық теріс теңгерімсіздіктерін сату бойынша бірдей құқықтар беріледі. Осылайша, теңгерімдеуші электр энергиясына шекті тарифтің төмендетілмейтін деңгейін бекіту инвестициялардың қайтарылуын қамтамасыз етеді.

Заң жобасында электр энергиясының теңгерімдеуші нарығының басқа субъектілеріне қолданылатын баға бойынша 0,01 теңге/кВт*сағатқа тең баға бойынша теңгерімдеуші нарықтың есеп айырысу орталығынан теңгерімдеуші электр энергиясын сатып алу арқылы ЭЖЖ пайдаланатын субъектілердің қуаттың жиілігі мен ағынын автоматты реттеу жүйесінің әрекетінен туындаған өзінің барлық оң теңгерімсіздіктерін жабу көзделеді.

ЭЖЖ аукциондары

Заң жобасында аукциондық сауда-саттықты ұйымдастыру және өткізу арқылы ЭЖЖ жобалары бойынша инвесторларды бәсекелестік іріктеу тетігін енгізу ұсынылады.

Уәкілетті органның генерациялаудың маневрлік режимі бар генерациялаушы қондырғыларды орналастыру тұрғысынан электр энергиясын жинақтау жүйелерінің операторлары құрған немесе құратын реттеуші электр қуатының көлемін айқындауы көзделеді. Мұндай жоспарды іске асыру мақсатында аукциондық сауда-саттық өткізіледі.

ЭЖЖ жобаларын іріктеу бойынша аукциондық сауда-саттықты ұйымдастырушы электрондық жүйеде ЭЖЖ жобаларын іріктеуге және электр энергиясын жинақтау жүйесі қуатының қолжетімділігі үшін көрсетілетін қызметке олардың жеке тарифтерін айқындауға бағытталған аукцион негізінде ұйымдастырады және өткізеді.

ЭЖЖ жобаларын іріктеу бойынша аукциондық сауда-саттықты ұйымдастыру және өткізу мынадай тәртіппен жүзеге асырылады:

1.      ЭЖЖ қуатының қолжетімділігі үшін қызметтің шекті тарифін айқындау.

2.      Өтінім берушінің құрылтай құжаттарының, қаржы ресурстарының болуын растайтын құжаттардың көшірмесін ұсынуы.

3.      Уәкілетті орган қалыптастыратын комиссияның өтінім беруші ұсынған құжаттарды ЭЖЖ аукциондық сауда-саттықтары жөніндегі талаптардың бар-жоғына және сәйкестігіне тексеруі және аукциондық сауда-саттықты ұйымдастырушының электрондық жүйесінде тіркеуге кейіннен жіберу туралы шешім.

4.      Уәкілетті орган құжаттарды тексергеннен кейін комиссия аукциондық сауда-саттықты ұйымдастырушыға тіркеуге рұқсат алған өтінім берушілердің ақпараты мен тізімін жібереді.

5.      Уәкілетті орган аукциондық сауда-саттықты өткізудің болжамды күніне дейін алты айдан кешіктірмей өзінің интернет-ресурсында электр энергиясын жинақтау жүйелерінің жобаларын іріктеу бойынша аукциондық сауда-саттықты өткізу кестесін әзірлейді және жариялайды.

Қорытындыларды шығарғаннан кейін бірыңғай сатып алушы аукциондық сауда-саттықтың жеңімпазымен электр энергиясын жинақтау жүйесі қуатының қолжетімділігі үшін қызметті сатып алу туралы, ол алғашқы аттестатталған күннен бастап он жылға тең мерзімге, ЭЖЖ жобаларын іріктеу бойынша аукциондық сауда-саттықтың нәтижесі бойынша айқындалған электр энергиясын жинақтау жүйесі қуатының қолжетімділігі үшін көрсетілетін қызметке жеке тариф бойынша шарт жасасады.

Үкіметаралық келісімдер шеңберінде реттеу

Тұжырымдама шеңберінде ЭЖЖ өрістету жөніндегі іс-қимыл жоспарын орындау үшін үкіметаралық келісімдер (бұдан әрі – ҮАК) негізінде ЖЭК ауқымды жобаларын салу жоспарлануда. Мысалы, ЭЖЖ орнату мынадай ҮАК-мен көзделеді:

·       Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Біріккен Араб Әмірліктерінің Үкіметі арасындағы жел электр станциясының жобасын іске асыру туралы келісім;

·       Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Сауд Арабиясы Корольдігінің Үкіметі арасындағы жел электр станциясының жобасын іске асыру туралы келісім;

·       Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Франция Республикасының Үкіметі арасындағы жаһандық жылынуға қарсы күрес саласындағы ынтымақтастықты іске асыру туралы арнайы келісім.

Жоғарыда көрсетілген үкіметаралық келісімдер сонымен қатар электр энергиясын сатудың индикативті бағаларын ЭЖЖ ескере отырып анықтайды. Сонымен қатар, ЭЖЖ үшін тарифті (бағаны) есептеу қағидаты әр түрлі тәсілдерді ескере отырып айқындалады.

Франция Республикасының Үкіметімен ҮАК-ге сәйкес электр энергиясын сату ЭЖЖ үшін тариф есепке алынатын индикативті баға бойынша жүзеге асырылады. Осыған ұқсас тәсіл және Біріккен Араб Әмірліктерінің Үкіметімен ҮАК шарттары бойынша әрбір жобаға бірыңғай тариф айқындалды. Осылайша, ҮАК деректерінде ЭЖЖ тарифі электр энергиясын сатудың жалпы құнына қосылады.

Алайда, Сауд Арабиясы Корольдігінің Үкіметімен ҮАК-де тағы бір тәсіл анықталды, оған сәйкес бірыңғай сатып алушы сатушыға электр энергиясы үшін соманы және ЭЖЖ үшін соманы бөлек төлейтін болады.

«Құқықтық актілер туралы» Заңның ережелерін ескере отырып, бірыңғай сатып алушының аукционнан тыс жерде электр энергиясын сатып алу шартын жасасу мүмкіндігі бөлігінде ҮАК барлық осындай ережелері, ЭЖЖ үшін шығындарды өтеуге ықпал ететін электр энергиясына және ЭЖЖ-не тариф белгілеу модельдері Қазақстан Республикасының қолданыстағы ұлттық заңнамасынан басым болады.

Ұсынымдар

Инвестициялық преференциялар

Қазіргі уақытта ЭЖЖ ҚР Үкіметі бекіткен инвестициялық жобаларды іске асыру үшін басым қызмет түрлерінің тізбесінде жоқ. Осы ЭЖЖ тізбесін толықтыру кеден баждарын салудан босату, мемлекеттік заттай гранттар және корпоративтік табыс салығы, жер салығы және мүлік салығы бойынша жеңілдіктер түріндегі салықтық преференциялар сияқты түрлі қолдау шараларын ұсынуға байланысты ЭЖЖ секторын инвестициялар үшін неғұрлым тартымды етеді.

Жергілікті қамтуды ұлғайту

Жергілікті құрастыруды және жұмыс орындарын құруды ынталандыру үшін толық импортталған литий-ионды батарея модульдеріне, элементтер мен тіректерге және жартылай құрастырылған BESS блоктарына тарифтерді белгілеу ұсынылады. BESS дайын өніміне жоғары тарифтердің арқасында отандық құрастыру мен өндіріс бәсекеге қабілетті болады.

МЖӘ

МЖӘ әлеуетін пайдалану мемлекеттік әріптес үшін жеке серіктестен ЭЖЖ жобаларын қаржыландыруда, әзірлеуде және басқаруда/пайдалануда халықаралық тәжірибе алу түріндегі қоғамдық игілікке қол жеткізу жолдарының бірі ретінде көрінеді және әріптестер арасында тәуекелдерді неғұрлым теңгерімді бөлу екі тараптың да мүдделеріне оң әсер етеді.

Дүниежүзілік банктің МЖӘ шеңберінде энергияны сақтаудың аккумуляторлық жүйелерін енгізу жөніндегі нұсқаулығында келісімдердің төрт түрі қарастырылады:

·        Сатып алушы ЭЖЖ жобасы ұсынатын қуатқа қол жеткізу үшін ақы төлейтін және зарядтау үшін ЭЖЖ энергиясын жеткізуге және төлеуге жауапты болатын толлинг туралы келісім;

·        Сатып алушы қуат немесе қолжетімділік үшін төлейтін қуат туралы келісім. Келісім қуатты сатып алу құқығын не беретінін, яғни белгілі бір қызметтерді ұсынумен шектелетінін көрсетеді;

·        Сатып алушы қуат пен энергия үшін төлейтін «қуат плюс энергия» келісімі. Егер жоба батареяны зарядтау үшін энергияны төлеуге жауапты болса, бұл орынды болуы мүмкін. Бұл жағдайда ары-бері жолда энергия шығыны іс жүзінде айнымалы шығындарға айналады, олар оффтейкерге энергия төлемі арқылы беріледі;

·        Гибридті PPA, бұл VRE генераторын BESS қондырғысымен біріктіретін гибридті жобаны жүзеге асыру үшін ЖЭК үшін кеңейтілген PPA келісімшарты. Мұндай PPA есептегіш бойынша энергия өндіруге ақы төлей алады (әдеттегі автономды VRE жобасы сияқты), бірақ жобаға белгілі бір кезеңдерде өсу қарқынының шектеулері немесе шектеулі басқару қабілеті сияқты шарттар қояды.

ЭЖЖ саласындағы МЖӘ жобаларын табысты іске асыру үшін тиісті техникалық-экономикалық сараптама жүргізу, қолайлы технологияны таңдау және екі әріптес үшін де жобаны басқарудың қолайлы жүйесін құру маңызды.

Ұлттық стандарттар

Техникалық реттеу бөлігінде IEC (Халықаралық электртехникалық комиссия), ICC (Халықаралық кодтар кеңесі) сияқты халықаралық стандарттарға сәйкес ЭЖЖ үшін ұлттық стандарттарды әзірлеу ұсынылады. Мұндай ұлттық стандарттар ЭЖЖ орнату параметрлері мен сынау әдістері; электр энергиясын сақтаудың тиімділігін жоспарлау, орнату және бағалау, қоршаған орта және ЭЖЖ қауіпсіз пайдалану, оның ішінде өрт қауіпсіздігі мәселелері бойынша нұсқаулық және т.б. мәселелерін реттеуі тиіс.

Қорытынды

ЭЖЖ болашақта экологиялық таза энергетика мен энергетикалық қауіпсіздікті дамыту жөніндегі өңірдің неғұрлым кең мақсаттарына сәйкес келетін Қазақстан мен Орталық Азия елдерінің энергетикалық жүйесінің маңызды элементіне айналуда.

Осылайша, 2024 жылы Өзбекстанда Ферғана облысында Energy China's қуаты 150 МВт/300 МВт сағ жобасы үшін энергияны жинақтаудың аккумуляторлық жүйесін (BESS) орнату сәтті аяқталды. ACWA Power Өзбекстан билігімен бірлесіп жалпы қуаты 1 ГВт-тан астам ЖЭК ауқымды жобаларын, оның ішінде болжамды жиынтық қуаты 1 ГВт-тан астам Ташкент, Самарқанд, Бұхара облыстарында энергияны жинақтау жүйелерін салуды жоспарлап отыр.

Прогрессивті заңнамалық базаны, мемлекеттік қолдау шараларын енгізуді жеделдету Қазақстанды ЭЖЖ секторындағы инвесторлар үшін неғұрлым бәсекеге қабілетті және тартымды етеді.